चैत्रमासस्य आदौ सक्तुधान्यपूर्णानि पात्राणि दातव्यानि, तथा श्रावणस्य आरम्भे तैलयुक्तानि पात्राणि दातव्यानि इति स्मृतम्। यः नियमस्य सम्पूर्णतां गच्छति, सः धर्मपत्नीं, पुत्रान्, स्वर्गं च प्राप्नोति। अथ ब्रह्मा उवाच—अगस्त्यअर्घ्यव्रतस्य सम्पूर्णफलप्रदं स्वरूपं वक्ष्यामि, यः भोगमोक्षप्रदायकः। यदा काञ्चन कन्या सन्निहिता भवति, तदा सूर्यस्योदयात् पूर्वं, यथाकालं त्र्यहपर्यन्ते, अगस्त्याय अर्घ्यं दातव्यम्। अगस्त्यप्रतिमां सम्पूज्य, काशपुष्पैः कृतपात्रेण, सायंतने जागरूकः सन्, अर्घ्यं समर्पयेत्। दध्ना, अक्षतैः, फलैः, पुष्पैः च पूजां कृत्वा, पञ्चवर्णैः अलङ्कृतं सुवर्णरजतसम्भूतं पात्रं दातव्यम्। सप्तधान्ययुक्तं पात्रं, दधिसन्दलसंस्कृतं, अगस्त्यं पृथिव्याः आह्वाय मन्त्रेण समर्पयेत्— "खासपुष्पसदृशवपुषे, अग्निवायुसम्भवाय, मित्रावरुणसुताय, कुम्भसम्भूताय, नमः।" शूद्रस्त्री च अन्ये च, अनेन प्रकारेण धान्यं, फलम्, रसं च त्यक्त्वा, सुवर्णयुक्तं पात्रं ब्राह्मणाय दद्यात्। सप्त ब्राह्मणान् पूजयित्वा, वर्षपर्यन्तं विधानपूर्वकं सर्वेभ्यः दद्यात्। पुनः ब्रह्मा उवाच—रम्भात्रितीयव्रतस्य कथां शृणु, यः सौभाग्यं, संपदं, पुत्रान् च ददाति। मार्गशीर्षशुक्लत्रितीयायां उपवासः कर्तव्यः। ततः गौरीं बिल्वपत्रैः पूजयेत्, जलकुशैः च। कदम्बमासस्य आरम्भे, पौषे पर्वततनयां मरुबकपुष्पैः पूजयेत्। माघे, कर्पूरपायसदन्तकाष्ठैः, शुभद्रां कल्हारपुष्पैः सम्पूज्य, घृतमण्डकान् दद्यात्। फाल्गुने, गोमतीं तन्त्रीकाष्ठवाद्यैः पूजयेत्; कुन्ददन्तकाष्ठैः प्राणदायिनीं शष्कुलीमुपहरेत्। चैत्रे, विशालाक्षीं दमनकपुष्पैः पूजयेत्, पायसं दद्यात्। श्रीमुख्यै दधोदनं, दन्तकाष्ठं, तगरं च समर्पयेत्। वैशाखे कर्णिकारपुष्पैः पूजनं, अशोकं वटपत्रं च दद्यात्। ज्येष्ठे नारायणीं शतपत्रैः पूजयेत्, खण्डं दद्यात्। आषाढे लवङ्गं दत्त्वा माधवीं पूजयेत्। श्रावणे तिलं, बिल्वपत्रं, क्षीरपायसं, वटपत्रं च दद्यात्। औदुम्बरीं दन्तकाष्ठतगरैः पूजयेत्, समृद्धिं च समर्पयेत्। श्रावणे मल्लिकां दन्तकाष्ठैः पूजयेत्, क्षीरं च दद्यात्। भाद्रपदे पद्मैः पूजनं, शृङ्गदागृडादिकं च समर्पयेत्। आश्वयुजे राजकन्यां जपापुष्पजीरकैः पूजयेत्, रात्रौ पायसं दद्यात्। कार्तिके पायसेन पूजनं, पद्मजां मल्लिकापुष्पैः पूजयेत्, पञ्चगव्यं च समर्पयेत्। वर्षान्ते घृतपायसं दत्त्वा, ब्राह्मणान् भार्यायुक्तान् पूजयेत्। उमामहेश्वरयोः पूजनानन्तरं, गुडादीनि, वस्त्रं, छत्रं, सुवर्णं च दद्यात्। रात्रौ जागरणं गीतवाद्यैः कृत्वा, सर्वं दद्यात्, आत्मनं शुद्धये। पुनः ब्रह्मा उवाच—चातुर्मास्यव्रतानि वक्ष्यामि। एकादश्यां कर्तव्यानि। आषाढपूर्णिमायां वा यदा कदा वा, समस्तोपचारेण हरिं पूजयेत्। "भगवन्! त्वत्समीपे व्रतमिदं कृतम्; विघ्नरहितं सिध्यतु, तव प्रसादेन सिद्धिं प्राप्नुयाम्, हे केशव!" इति प्रार्थयेत्। "यदि मम आयुः व्रतसमाप्तेः पूर्वं नश्येत्, तर्हि तव कृपया सम्पूर्णत्वं प्राप्नुयात्, हे जनार्दन!" इति च। एवं पूजां कृत्वा व्रतं स्वीकुर्यात्, पूजनं जपं च; यः हरिव्रतं करोति, तस्य सर्वपापानि नश्यन्ति। स्नानानन्तरं पूजनं, जपं, व्रताचारं च कुर्यात्; चतुर्मासं एकभोजनव्रतेन यः पूजयति, स विष्णुलोकं विशुद्धं प्राप्नोति। सुरापानमांसमद्यत्यागेन, वेदविद्या-युक्तया दैत्यारिं पूजयित्वा, तैलवर्जनात् विष्णुलोकं याति। एकरात्रोपवासेन दिव्यत्वं लभते, त्रिरात्रोपवासेन षष्ठभोजनत्यागी श्वेतद्वीपं गच्छति। चान्द्रायणव्रतेन हरिस्थानं मोक्षं च लभते; प्राजापत्यव्रतेन विष्णुलोकं, पारकव्रतेन हरिं प्राप्नोति। यः केवलं सक्तु, यव, भिक्षाशनं, क्षीरं, दधि, घृतं, गोमूत्रयव, पञ्चगव्ययुक्तं, शाकमूलफलादि भक्षयति, रसं त्यजति, स विष्णुप्रसादभाज् भवति। पुनः ब्रह्मा उवाच—मासोपवासव्रतस्य कथां शृणु, यः सर्वेषां श्रेष्ठतमः। वने वासिनः, तपस्विनः, स्त्री वा, मासोपवासं कुर्यात्। अश्विनशुक्लैकादश्यां उपवास्य, त्रिंशद्दिनानि व्रतमेतत् आरभेत। "अद्य प्रभृति, हे विष्णो! तव उत्थानपर्यन्तं निरालस्यं त्रिंशद्दिनानि त्वां पूजयिष्यामि।" इत्युक्त्वा, "यदि कार्तिकाश्विनयोः शुक्लद्वादश्योः मध्ये मम मृत्युः स्यात्, तर्हि व्रतभङ्गो न भवेत्।" इति प्रार्थयेत्। व्रती त्रीः कृत्वा स्नानं कृत्वा हरिं पूजयेत्, गन्धादिभिः; किन्तु देवालये गन्धदिग्धलेपनं न कुर्यात्। द्वादश्यां पूजां कृत्वा, ब्राह्मणान् भोजयेत्; ततः मासोपवासव्रती उपवासं विरमेत्। यदि व्रते शिथिलत्वं जायते, तर्हि क्षीरादिकं स्वीकरोति, तेन व्रतभङ्गो न भवति, भोगमोक्षौ च प्राप्येते। पुनः ब्रह्मा उवाच—कार्तिकव्रतानि वक्ष्यामि। स्नात्वा विष्णुं पूजयेत्, एकभोजनव्रतेन, रात्रौ, मासपर्यन्तं, वा भिक्षया। क्षीरशाकफलादिना, वा उपवासेन, सर्वपापविनिर्मुक्तः सः हरिं प्राप्नोति। सदा हरिव्रतं श्रेष्ठम्; ततः दक्षिणायनं, चातुर्मास्यं, कार्तिके भीष्मपञ्चकं। ततः शुक्लैकादश्यां श्रेष्ठं व्रतं कुर्यात्; स्नात्वा, त्रिः पूजनं कुर्यात्, पितृभ्यः च अन्येभ्यः च दद्यात्। मौनी घृतादिभिः, पञ्चगव्येन, जलेन च पूजयेत्; स्नात्वा, कर्पूरादिगन्धैः लेपं कुर्यात्। द्विजः घृतयुक्तगुग्गुलुं पञ्चदिनानि धूपयेत्; उत्तमं भोजनं दद्यात्, शताष्टोत्तरं जपं कुर्यात्। एवं संकल्पविधानपूर्वकं मासानुसारं विविधैः पूजनोपवासैः, दानैः, जागरणैः च, भक्त्या यः व्रतानि आचरति, स धर्मपत्नीपुत्रसम्पदः, स्वर्गं च विष्णुलोकं च प्राप्नोति।