गरुडपुराणम्

भद्रपदमासे भक्त्या सद्योजातं बकुलपुष्पैः पिष्टकैश्च पूजयेत्। अश्विनमासे गन्धर्वशं मदनकं च, देवेश्वरं च पूजनीयम्। कार्तिके चम्पकपुष्पैः सुवर्णसूत्रैः मोदकैः च, खदिरदन्तकाष्ठैः रुद्रं सम्पूजयेत्। बदारदन्तकाष्ठैः मदनं दशमं पूजयेत्; वर्षान्ते कमलैः क्षीरशाकप्रदातारं सम्पूजयेत्। रतिं मुक्तमानङ्गं सुवर्णमण्डलस्थितं च सुगन्धिद्रव्यैः तिलैः तण्डुलैः च दशसहस्रहोमं समर्पयेत्। रात्रौ गीतवाद्यैः जागरणं कृत्वा, पूजायाः पश्चात् विप्राय शय्याम् पात्रं छत्रं वस्त्रं पादुकाः च दद्यात्। श्रद्धया गवां विप्रभोजनं कृत्वा पुरुषः सिद्धिम् आप्नोति; एष व्रतस्य संपूर्णनिष्कर्षः, यः सम्पादनात् श्रीपुत्रारोग्यभाग्यस्वर्गफलानि सिध्यन्ति। ब्रह्मा उवाच—कैवल्यशमनाख्यं व्रतम् अविच्छिन्नद्वादशीं वर्णयामि। मार्गशीर्षशुक्लपक्षे उपवासं कृत्वा गोसंबन्धिन्येव भोज्यं सेवेत। द्वादश्यां विष्णुं सम्पूज्य चतुर्मास्यं दानं दद्याद्; पञ्चविधान्नयुक्तं पात्रं विप्राय सम्प्रदायेद्, एवं वाचयेत्—"हे विष्णो! सप्तजन्मसु मया यद् यद् व्रतं कृतं, तद् भगवन् तव कृपया अविच्छिन्नं ममास्तु।" "यथा त्वं पुरुषोत्तम सर्वलोकानां अविच्छिन्नैक्यरूपः, तथा मम व्रतानि अपि अविच्छिन्नानि स्यु:"। चैत्रादौ सक्तुपात्रं, श्रावणादौ घृतयुक्तपात्रं दद्यात्; व्रतसंपूर्णेन भार्यापुत्रस्वर्गलाभः सिध्यति। ब्रह्मा पुनरुवाच—अगस्त्यार्घ्यव्रतं सुखमोक्षप्रदं प्रवक्ष्यामि। उपयुक्तकाले कन्यायाः सन्निधौ, सूर्योदयात् पूर्वं, त्रिदिनान्तरे अगस्त्यायार्घ्यं दद्यात्। काशपुष्पैः कृतकुम्भे अगस्त्यप्रतिमां पूजयित्वा, सायं जागरणं कुर्यात्। दधिः अक्षतादिभिः पूजां कृत्वा, फलपुष्पोपवासेन सुवर्णरजतपञ्चवर्णालङ्कृतं अर्घ्यं दद्यात्। सप्तधान्ययुक्ते पात्रे, दधिसन्दलसिक्ते, भूम्युत्थानमन्त्रेण अर्घ्यं समर्पयेत्—"खासपुष्पसन्निभ! वह्निवायुसंभूत! मित्रावरुणसुत! घटोद्भव! नमस्ते।" शूद्रस्त्री च अन्याश्च अन्नफलरसत्यागेन, सुवर्णयुक्तकुंभं सम्यग्दानं विप्राय दद्यात्, सप्त विप्रान् संवत्सरं पूज्य भोजयेत्। ब्रह्मा उवाच—रम्भात्रतीयव्रतं श्रीसम्पत्पुत्रादिप्रदं प्रवक्ष्यामि। मार्गशीर्षशुक्लतृतीयायां उपवासः कार्यः। गौर्याः बिल्वपत्रैः पूजनं कुर्यात्, ततो जलकुशैः च। कदम्बारम्भे, पौषमासे हिमगिरिकन्यां मरुबकपुष्पैः पूजयेत्। माघे कर्पूरपेयेन, मल्लिकादन्तकाष्ठैः, शुभद्रां कल्हारैः च पूजयेत्, घृतं दत्वा मण्डकं समर्पयेत्। फाल्गुने गोमतीं तन्त्रीवाद्यैः पूजयेत्, कुन्ददन्तकाष्ठैः जीवनदायिनीं शष्कुलीपक्वान्नं दद्यात्। चैत्रे विशालाक्षीं दमलकपुष्पैः पूजयेत्, पयोधान्यं दद्यात्; श्रीमुख्यै दधोदनं, दन्तकाष्ठं, तगरं च दद्यात्। वैशाखे कर्णिकारैः पूजयेत्, अशोकं दत्वा वटपत्रं च दद्यात्; ज्येष्ठे नारायण्यै शतपत्रैः पूजनं, खण्डं च दद्यात्; आषाढे लवङ्गं दत्वा माधवीं पूजयेत्। श्रावणे तिलैः, बिल्वपत्रैः, क्षीरपायसेन च वटपत्रं दद्यात्; औदुम्बरीं दन्तकाष्ठतगरैः पूजयेत्, श्रीदं च समर्पयेत्। श्रावणे मल्लिकां दन्तकाष्ठैः पूजयेत्, क्षीरं समर्पयेत्; भाद्रपदे पद्मैः पूजयेत्, शृङ्गदा-गृडादीनि दद्यात्। आश्वयुजे राजकन्यां जपापुष्पैः पूजयेत्, जीरकं च दद्यात्; रात्रौ पायसं नैवेद्यं, कार्तिके पायसेन पूजनम्। पद्मजां मल्लिकापुष्पैः पूजयेत्, पञ्चगव्यं दद्यात्; वर्षान्ते घृतपायसं दत्वा, विप्रदम्पत्योः पूजनं कुर्यात्। उमामहेश्वरयोः पूजनानन्तरं गुडादिकं, वस्त्रं, छत्रं, सुवर्णं च दद्यात्; रात्रौ गीतवाद्यैः जागरणं कृत्वा, सर्वं दद्यात्, आत्मनं शुद्धयेत्। ब्रह्मा उवाच—चातुर्मास्यव्रतानि वक्ष्यामि, यानि एकादश्यां कार्या:। आषाढपूर्णिमायाम् अथवा यदा किञ्चित्, सर्वोपचारैः हरिं पूजयेत्। "भगवन्, तव पुरतः एतत् व्रतं कृतम्, तव प्रसादेन विघ्नरहितं सिद्धिं प्राप्नुयाम्।" "यदि मम आयुः व्रतसंपूर्णात् पूर्वं समाप्तं स्यात्, तव कृपया तत् पूर्णत्वं प्राप्नुयात्।" एवं पूजां कृत्वा व्रतं पूजनं जपं च स्वीकरोति; यः हरिव्रतं करोति स सर्वपापैः विमुच्यते। स्नात्वा पूजनजपादिकं व्रतानुष्ठानं कुर्यात्; चतुर्मासं एकभुक्तेन पूजां कृत्वा, विष्णोर्लोकं निर्मलं प्राप्नोति। सुरापानमांसमद्यात्यागेन, वेदविद्या-सम्पन्नेन दैत्यशत्रोः पूजनात्, तैलत्यागेन च, विष्णोर्लोकं विष्णुसायुज्यं च प्राप्नोति। एकरात्रोपवासेन दिव्यत्वं, त्रिरात्रोपवासेन षष्ठभोजनत्यागेन श्वेतद्वीपगमनं लभते। चन्द्रायणव्रतेन हरिसायुज्यं मोक्षमपि प्राप्नोति; प्राजापत्यव्रतेन विष्णुलोकं, पारकव्रतेन हरिं प्राप्नोति। सक्तुयवमात्रभोजनं, भिक्षामात्राशनं, क्षीरदधिघृतभोजनं, गोमूत्रयवभोजनं, पञ्चगव्ययुक्तान्नभोजनं, शाकमूलफलाद्याशनं, रसरहितभोजनं च—एवं यः करोति, स विष्णोः भागी भवति। ब्रह्मा पुनरुवाच—मासोपवासव्रतं सर्वेषां श्रेष्ठं वक्ष्यामि; वानप्रस्थस्य, तपस्विनः, स्त्रियाः वा मासोपवासः कार्या। अश्विनशुक्लैकादश्यां उपवास्य, त्रिंशद्दिनानि व्रतं कुर्यात्। "अद्य प्रभृति हे विष्णो! तव उत्थानपर्यन्तं त्रिंशद्दिनानि अलस्यं विना त्वां पूजयिष्यामि।" इति। एवं विविधव्रतानुष्ठानानि, मासानुसारपूजनानि, पूज्यदेवताविशेषाः, दानानि, जागरणानि, उपवासाः, चतुर्मास्यनियमाः च, श्रद्धया यः आचरति, स धर्मार्थकाममोक्षलाभी, पुत्रपौत्रसम्पन्नः, सौभाग्यस्वर्गप्राप्तिश्च सिध्यति।