गरुडपुराणम्

शृणुत, मुनिवराः, सनातनधर्मस्य गूढमर्थं कथयामि यथाशास्त्रं। यथा पद्मं स्वस्थाने स्थितं स्यात्, तदा तस्य मित्रं सूर्यश्च वरुणश्च भवतः; यदा तु तत् पद्मं स्थानात् उद्धृतं भवति, तदा तौ एव सूर्यवरुणौ तस्य शोषणनाशौ कुर्वतः। एवं ये जना आत्मनः स्थानस्थाः सन्ति, तेषां मित्राणि अपि हितकराणि भवन्ति; यः तु स्थानात् पतति, तस्य मित्राणि अपि शत्रुत्वं यान्ति। सूर्यः अपि जलस्थस्य पद्मस्य प्रमुद्यते, भूमाव् उद्धृतस्य तु शोषणं करोति। ये च स्वस्थाने तिष्ठन्ति, ते पूज्यन्ते; ये तु पतिताः—केशा, दन्ताः, नखाः, जनाः—ते न पूज्यन्ते। आचारेण कुलं ज्ञायते, वाचा देशः, चित्तेन स्नेहः, शरीरेण आहारः। यथा समुद्रे वृष्टिः व्यर्था, तथा तृप्तस्य भोजनं, धनिनः दानं, नीचस्य सत्कर्म अपि व्यर्थमेव। हृदि स्थितः जनः दूरस्थः अपि समीप एव; हृदयात् गतः समीपस्थः अपि दूर एव। पतितं मुखं, दुर्बला वाणी, अङ्गानां स्वेदः, भीतः च—एतानि मृत्योर् अपि भिक्षुकस्य च लक्षणानि। कुब्जस्य, कीटघ्नस्य, वातनिष्कासितस्य, शिखरवासिनः—एतेषां मृत्युः भिक्षायाः श्रेयान्। विष्णुः अपि जगन्नाथः वामनरूपेण भिक्षां कृतवान्; तस्मात् कः अन्यः कार्यः यस्मिन् नम्रता न अपेक्ष्यते? माता शत्रुः, पिता च रिपुः, तेषां पुत्राणां येषां न शिक्षां ददाति; ते सभा मध्ये न शोभन्ते, बकस्य हंसमध्ये यथा। विद्या सर्वोत्कृष्टा, सर्वधनात् श्रेष्ठा, चौर्यरहितं धनं; सा धर्मं ददाति, जनानां प्रियं करोति, आचार्याणाम् आचार्यः, बान्धवानां दुःखं नाशयति, परदेवता, राजसु पूजिता, अविद्यावान् पशुवत् भवति। गृहस्थं धनं दृश्यते, चौर्यं शक्यते; विद्या तु न कस्यचित् ह्रियते। विष्णुः पुरा सर्वत्र शौनकीयं नीतिसारं प्रोक्तवान्; तत्र शङ्करः शृणोत्, शङ्करात् व्यासः, व्यासात् वयं शुश्राव। अथ ब्रह्मा व्यासं प्रति व्रतानि कथयामास—यैः हरीः सर्वदः भवति। मासे, नक्षत्रे, तिथौ, वारदिने च, यः हरिं पूजयति, तस्य एकचित्तेन, रात्रौ उपोष्य, तद्व्रतफलैः सः धनं, धान्यं, पुत्रान्, राज्यं, विजयम् अन्यं च लभते। प्रतिपदि वैश्वानरः कुबेरश्च पूजनीयौ, तदा धनप्रदौ; उपोष्य, ब्रह्मा, श्रीः, अश्विनौ च पूजनीयाः। द्वितीयायां यमः लक्ष्मी-नारायणश्च, तृतीयायां गौरी-विघ्नेश-शंकराः। चतुर्थ्यां चतुर्विधं पूज्यं, पञ्चम्यां हरिः, षष्ठ्यां कार्तिकेयः सूर्यश्च, सप्तम्यां भास्करः धनप्रदः। दुर्गाष्टम्यां, नवम्यां मातरः दिशश्च धनप्रदाः; दशम्यां यमः सोमश्च, एकादश्यां ऋषयः पूजनीयाः। द्वादश्यां हरिः कामश्च, त्रयोदश्यां महेश्वरः, चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा पितरश्च धनप्रदाः। अमावास्यायां सप्ताहस्य वाराः सूर्यादयः पूजनीयाः; नक्षत्रयोगाः पूजिताः सर्वकामदाः भवन्ति। मार्गशीर्षशुक्लत्रयोदश्यां व्यासानङ्गयोः शिवं मालतीदण्डेन, धत्तूरपुष्पैः च पूजयेत्। अनङ्गाय भोजनं दद्यात्, पौषमासे मधु चास्वादयेत्; योगेश्वरं बिल्वपत्रैः कदम्बपुष्पैः पूजयेत्, दन्तधावनाय चन्दनादिभिः, भक्ष्याय चोदनादिभिः। माघमासे नटेश्वरं मालतीपुष्पैः मुक्ताहारेण पूजयेत्; दन्तधावनाय प्लक्षदण्डं, पुरिकां च निवेदयेत्। फाल्गुने वीरेश्वरं मरुबकपुष्पैः, शर्करां शाकं मण्डां च दद्यात्; दन्तधावनाय आम्रदण्डं प्रयुञ्जीत। चैत्रे सुरूपं रात्रौ कर्पूरैः पूजयेत्; दन्तधावनाय अतजदण्डं, शष्कुलीमन्नं निवेदयेत्। शिवस्य पूजनं दमकपत्रैः अशोकपुष्पैः च गृहे; महात्मने गुडान्नं श्रेष्ठमन्नं निवेदयेत्। दन्तधावनदण्डं दद्यात्, जायफलं च; ज्येष्ठे प्रद्युम्नं चम्पकपुष्पैः, बिल्वजं दशविधैः भक्ष्यैः पूजयेत्। लवङ्ग इलायची षड्हुमा च उमाप्रियाय दत्तव्या; अगुरु दन्तधावनदण्डं, अपामार्गपत्रैः पूजयेत्। श्रावणे करवीरं शिवाय त्रिशूलिने दद्यात्; गन्धभोजिनं घृतादिभिः, करवीरपुष्पैः शुद्धिं च। भाद्रपदे सद्योजातं बकुलपुष्पैः मण्डैः पूजयेत्; अश्विने गन्धर्वशं मदनकं देवराजं च। कर्तिके चम्पकपुष्पैः सुवर्णसूत्रैः, मोदकैः रुद्रं खदिरदण्डेन पूजयेत्। बदरदण्डेन मदनं दशमं पूजयेत्; क्षीरशाकदायकं वर्षान्ते पद्मैः पूजयेत्। रति, मुक्तमानङ्ग, सुवर्णमण्डलस्थितः—एतेभ्यः सुगन्धद्रव्यैः तिलचूर्णेन च, दशसहस्रहोमं कुर्यात्। रात्रौ जागरणं गीतवाद्यैः कुर्यात्, पूजायां च शय्या पात्रं छत्रं वसनं पादुकां च विप्राय दद्यात्। गावं विप्रं च भक्त्या भोजयित्वा पुरुषः सिद्धिम् आप्नोति; एष व्रतस्य संपूर्णफलनिश्चयः—सौभाग्यं, पुत्राः, आरोग्यं, श्रीः, स्वर्गः च लभ्यन्ते। अथ ब्रह्मा व्रतं "कैवल्यशम" नाम्नि द्वादशीव्रतं वर्णयति—मार्गशीर्षशुक्लद्वादश्यां उपोष्य, केवलं गोसंबन्धितं भक्षयेत्। द्वादश्यां विष्णुं पूजयेत्, चतुर्मास्यं दद्यात्; पञ्चविधान्नपूर्णं पात्रं विप्राय दद्यात्, एवं वदेत्— "हे विष्णो, सप्तजन्मसु यत् किञ्चित् व्रतं मया कृतं, तव कृपया तद् अच्युतं मम भवतु। यथा त्वं, पुरुषोत्तम, अखण्डः सर्वलोकानां, तथा मम सर्वव्रतानि अखण्डानि स्युः।" एवं शास्त्रवचनानुसारं धर्मस्य रहस्यं, व्रतानां माहात्म्यं, विद्या-दानस्य श्रेष्ठता च प्रतिपाद्यते।