गरुडपुराणम्

यः पुनः पुनः प्रत्यागन्तुमिच्छति, सः जलस्य अन्तिकात् वृक्षाणां च द्रव्यम् श्लक्ष्णपत्राणां सीमात् नातिव्याप्तः प्रत्यागच्छेत्। यत्र नायकः नास्ति, यत्र बहवः नायकाः सन्ति, यत्र स्त्री नायिका अस्ति, तत्र वासः न कर्तव्यः; यत्र बालः नायकः अस्ति, तत्र वासः कर्तव्यः। बाल्ये पितरः रक्षति, यौवने पतिः रक्षति, वृद्धावस्थायाम् पुत्रः रक्षति; स्त्री स्वातन्त्र्यं नर्हति। अष्टमे वर्षे अपुत्रां स्त्रियम्, नवमे मृतसन्तानां, एकादशे केवलं कन्याप्रसूतां, तथा तत्रैव असद्वचनभाषिणीं त्याज्याः। त्रयः स्त्रियः, ये धनसम्पन्नतया धर्मात् विचलन्ति, ताः जनहितस्य अभावात् गृहभीत्या पतिसंयुक्ताः तिष्ठन्ति। दूरात् अश्वं श्रान्तं, गजं विकृतं, प्रथमप्रसवगौः, जलाभावे मेढकः बुद्धिमान् दूरादेव वर्जयेत्। दारिद्र्यपीडितस्य मित्रं नास्ति, बन्धुः नास्ति; कामपीडितस्य न भयम्, न लज्जा; चिन्तितस्य न सुखम्, न निद्रा; क्षुधितस्य न बलम्, न वीर्यम्। कस्य निद्रा स्यात्? दारिद्र्यपीडितस्य, परसेवकस्य, परपतिसंयुक्तस्य, परधनहरणस्य च। ऋणरोगविहीनः सुखेन निद्रां प्राप्नोति; पतिसंयोगविहीनः तु यत्नेन खादति। यदा जलं बहुलं भवति, तदा पद्मं उच्चं भवति; सेवकः स्वस्वामिनः बलात् गर्वितः भवति। यत्र पद्मं स्वस्थाने तिष्ठति, तत्र सूर्यः वरुणः च मित्रौ; परन्तु यदा पद्मं उन्मूलितं भवति, तदा तयोः कृते शोषणं विनाशः च। यः स्वस्थाने तिष्ठति, तस्य मित्राणि तस्य स्थानच्युतस्य शत्रवः भवन्ति; सूर्यः जलस्थं पद्मं हर्षयति, स्थले स्थापितं शोषयति। यः स्वस्थाने तिष्ठति, सः पूज्यः; यः पदच्युतः—केशः, दन्तः, नखः, जनः—ते न पूज्याः। आचारः कुलं प्रकाशयति, वाक् देशं, सावधानता स्नेहं, शरीरं भोजनम्। समुद्रे वर्षा व्यर्था, तृप्तस्य भोजनं व्यर्थं, धनिनः दानं व्यर्थं, अधमस्य पुण्यं व्यर्थम्। यः हृदयस्थितः, सः दूरस्थः अपि समीपः; यः हृदयात् निर्गतः, सः समीपस्थः अपि दूरः। पतितं मुखं, दुर्बलः स्वरः, अंगानां स्वेदः, महद्भयम्—एते मृत्युलक्षणानि, भिक्षुकस्य च। कूब्जः, कीटघ्नः, वातनिष्कासितः, शिखरवासिनः—एतेषां भिक्षा कृत्यं मृत्युः श्रेयः। विष्णुः अपि, जगन्नाथः, भिक्षायां वामनरूपं धारयामास; तस्य कार्यात् अन्यः कार्यः नास्ति, यस्मिन् विनयः न आवश्यकः। माता शत्रुः, पिता शत्रुः, ये पुत्रं न शिक्षयन्ति; एते सभा मध्ये न दीप्तिमन्तः, बकः हंसमध्ये यथा। विद्या उत्तमं रूपं, सर्वधनात् श्रेष्ठं, अचोर्यं धनम्; विद्या धर्मं ददाति, लोकप्रियता, गुरूणां गुरुः, बन्धूनां दुःखं हन्ति, परमं देवतम्, राज्ञां मध्ये पूज्यं; अविद्यः जनः पशुवत्। गृहस्थं धनं दृश्यं, चौर्यं, सम्पूर्णं; विद्या तु अन्यैः न चोर्यते। विष्णुः पूर्वं सर्वत्र शौनकियस्य नीतिसारं उक्तवान्; तत्र शंकरः शृणोत्, व्यासः शंकरात् शृणोत्, वयं व्यासात् शृणुमः। ततः ब्रह्मा व्यासाय प्रोवाच—व्रतानि कथयामि, येन हरीः सर्वदः भवति; मासे मासे, नक्षत्रे, तिथौ, वारः च पूज्ये हरीः। एकनिष्ठया भक्त्या, रात्रौ उपवासेन, तस्य व्रतफलेन, सः धनं, धान्यं, पुत्रं, राज्यं, विजयम्, अन्यानि च ददाति। प्रतिपदि वैश्वानरः, कुबेरः च पूज्ये, धनं ददाति; उपवासानन्तरं ब्रह्मा, श्रीः, अश्विनौ च पूज्ये। द्वितीयायां यमः, लक्ष्मीनारायणः धनं ददाति; तृतीयायां गौरी, विघ्नेशः, शंकरः पूज्याः। चतुर्थ्यां चतुर्विधः पूज्यः; पंचम्यां हरिः पूज्यः; षष्ठ्यां कार्तिकेयः, सूर्यः पूज्यौ; सप्तम्यां भास्करः धनं ददाति। दुर्गाष्टमी-नवम्यां मातरः, दिशः धनं ददाति; दशम्यां यमः, चन्द्रः; एकादश्यां ऋषयः पूज्याः। द्वादश्यां हरिः, कामः; त्रयोदश्यां महेश्वरः; चतुर्दश्यां, पञ्चदश्यां ब्रह्मा, पितरः धनं ददाति। अमावास्यायां सप्ताहस्य वाराः सूर्याद्याः पूज्याः; नक्षत्राणि, योगाः पूज्ये, सर्वकामान् ददाति। मार्गशीर्षस्य शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां व्यासानङ्गयोः, शिवार्चनं कुर्वीत; दन्तधावनाय मालतीद्रुमं, पुष्पे धत्तूरम्। अन्नं 'अनङ्गाय' नाम, पौषे मधु स्वादयित्वा, योगेश्वरं बिल्वपत्रैः, कदम्बपुष्पैः पूजयेत्; दन्तधावनाय चन्दनादि, अन्नं तण्डुलादि। माघे नटेश्वरं मालतीपुष्पैः, मुक्तामालया पूजयेत्; दन्तधावनाय प्लक्षद्रुमं, अन्नं पूरिकाः। फाल्गुने वीरेश्वरं मरुबकपुष्पैः, अन्ने शर्करा, शाकानि, मन्दा, दन्तधावनाय आम्रद्रुमम्। चैत्रे सुरूपं रात्रौ कर्पूरैः पूजयेत्; दन्तधावनाय अतजद्रुमं, अन्ने शश्कुली। शिवस्य पूजनं दमनकपत्रैः, अशोकपुष्पैः तस्य स्थले; महरूपे गुडचूर्णिततण्डुलं, उत्तमं पिष्टकं। दन्तधावनदण्डं, जायफलं च दद्यात्; ज्येष्ठे प्रद्युम्नं चम्पकपुष्पैः, बिल्वजं दशविधैः अन्नैः पूजयेत्। लवङ्गं, एला, षड्धु, उमाप्रियाय नियोज्यं; अगुरु, दन्तधावनदण्डं, अपामार्गपत्रैः पूजनम्। श्रावणे करवीरं शूलधारिणे शिवाय दद्यात्; गन्धभक्षं घृतादिभिः, करवीरपुष्पैः शुद्धये पूजयेत्। एवं धर्मानुशासनस्य, व्रतविधीनां, जीवनस्य विविधतत्त्वानां, ज्ञानस्य महत्त्वस्य च, ब्रह्मणा व्यासाय उपदिष्टं, विष्णोः, शंकरस्य, व्यासस्य च श्रवणेन, वयं अपि श्रुतवन्तः।