गरुडपुराणम्

नृपः निर्बलानां बलं भवति, शिशोः बलं रोदनमेव, मूर्खस्य बलं मौनं, चौरस्य बलं तु मिथ्यावचनम्। यथा यथा शास्त्राध्ययनं पुरुषः करोति, तथा तथा तस्य बुद्धिः वर्धते, ज्ञानं च तस्य प्रियं भवति। यः स्वचित्तं शुभे नियोजयति, सः सर्वत्र जनानां प्रियः भवति। त्रिभिः वस्तुभिः नरः विनश्यति—लोभेन, प्रमादेन, चाविश्वास्ये विश्वासेन; तस्मात् न लोभ्यं, न प्रमाद्यं, न च अविश्वास्ये विश्वासः कर्तव्यः। यावत् आपद् न आगता, तावत् आपद्भयम्; आपदि तु प्राप्तायां, तीव्रायां च, न भीतिः, धैर्येण स्थितव्यं। शेषः ऋणः, शेषः वह्निः, शेषः व्याधिः—एते पुनः पुनः वर्धन्ते; तस्मात् किञ्चिदपि न शेषयेत्। कृतं प्रत्युपकारं कर्तव्यं, दुष्कृत्यं च दुष्कृत्येन प्रत्युपकृत्यं; दुष्टेभ्यः यथार्हं व्यवहारः कर्तव्यः, तत्र दोषः न दृश्यते। यो मित्रं स्वकर्मणि गोप्यं विघ्नं करोति, पुरतः तु मधुरं भाषते, सः मित्ररूपधारी शत्रुरिव त्याज्यः। सज्जनः अपि दुष्टसंसर्गेण नश्यति, यथा शुद्धोदकं पङ्केन मलिनं भवति। द्विजः सर्वं भुङ्क्ते, तस्मात् ब्राह्मणः यत्नेन पूजनीयः। ब्राह्मणभुक्तशेषं भुञ्जानः पण्डितः भवति, पापं न करोति; या मैत्री गूढा, सा एव स्नेहा; या क्रिया कपटहीना, सा एव धर्मः। यत्र वृद्धाः न सन्ति, सा सभा न सभा; ये धर्मं न भाषन्ते, ते वृद्धाः न; यत्र सत्यं न, स धर्मः न; यत् कपटेन मिश्रितं, तत् सत्यं न। मनुष्येषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः, दीपेषु सूर्यः, अङ्गेषु शिरः, व्रतेषु सत्यं परमम्। यत्र मनः प्रशान्तं, तत् शुभम्; यत्र परसेवा न, तत् जीवितम्; या वित्तं स्वजनैः उपभुज्यते, तत् धनम्; या यशः शत्रुषु संग्रामे जितम्, सा कीर्तिः। यो न स्त्रीभिः मद्यते, न कामेन बाध्यते, सः सुखी; या मैत्री विश्वासयुक्ता, सा मैत्री; यः इन्द्रियजीतः, सः जितात्मा। या न मुक्ताफलहेमासक्तिः, या मैत्री नष्टा, सा न स्तुत्या; या आत्मना स्तूयते, सा एव स्तुत्या। नद्याः, वह्नेः, भारतेः वंशस्य, कालस्य च मूलं न अन्वेष्टव्यम्; मूलदोषः न ह्यपचीयते। नद्यः लवणे समाप्ताः, मैथुनं विरागे, यौवनं वार्धके, वित्तं त्रिविधदुःखान्ते। राजलक्ष्मीः ब्राह्मणशापेन नश्यति, पापं ब्राह्मणतेजसा, यज्ञः शङ्खध्वनिना, कुलं स्त्रिया। सर्वे गृहा विनाशान्ताः, सर्वे शिखराः पतनान्ताः, सर्वः सङ्गः विरागान्तः, जीवितं मृत्युपर्यन्तम्। यः पुनरागन्तुमिच्छति, सः न अतिक्रान्तुं यत्नं कुर्यात्; तोयतीरात्, पत्रशाखायाः च, सः प्रतिनिवर्तेत। यत्र नायकः नास्ति, तत्र न वसेत्; यत्र नायकाः अधिकाः, तत्र अपि न; या स्त्री नायिका, तत्र न वसेत्; या बालः नायकः, तत्र वसेत्। बाल्ये पितृरक्षा, यौवने पतिरक्षा, वार्धके पुत्ररक्षा; स्त्री स्वतन्त्रता न लभते। या स्त्री अष्टमे वर्षे अपुत्रा, या नवमे मृतपुत्रा, या एकादशे केवलकन्या, या कुटिलवाग्मिनी, सा त्याज्या। लाभाभावेन, गृहभीत्या च, त्रिविधाः स्त्रियः, या संपत्त्या धर्मात् पतिताः, पतिं न त्यजन्ति। दूरतः क्लान्तः अश्वः, उन्मत्तः गजः, प्रथमप्रसूता गौः, जलरहितः मण्डूकः—एतान् पण्डितः वर्जयेत्। दरिद्रस्य न मित्रं न बान्धवः; कामार्तस्य न भीरुत्वं न लज्जा; चिन्तितस्य न सुखं न निद्रा; क्षुधार्तस्य न बलं न तेजः। कुतः निद्रा दरिद्रस्य, परसेवकस्य, परस्त्रीसक्तस्य, परधनहरस्य वा? यो ऋणरहितः, व्याधिरहितः, सः सुखेन निद्रां लभते; यो भार्यया न संयुक्तः, सः क्लेशेन भुङ्क्ते। यदा जलं अधिकं, तदा पद्मं उच्चैः वर्धते; सेवकः अपि स्वामिनः बलवतः गर्वितः भवति। यत् पद्मं स्वस्थाने स्थितम्, तस्य सूर्यः च वरुणः मित्रौ; यत् उन्मूलितं, तयोः एव शोषकौ। ये स्वस्थाने मित्राणि, ते स्थानच्युतस्य शत्रवः भवन्ति; सूर्यः जलस्थं पद्मं पुष्णाति, स्थलस्थं शोषयति। ये स्वस्थाने तिष्ठन्ति, ते पूज्यन्ते; पतिताः च—केशाः, दन्ताः, नखाः, जनाः—न पूज्यन्ते। आचारेण कुलं ज्ञायते, भाषया देशः, सावधानता स्नेहं दर्शयति, शरीरेण आहारः। समुद्रे वर्षा व्यर्था, तृप्तस्य भोजनं व्यर्थं, धनिनः दानं व्यर्थं, नीचस्य सत्कर्म अपि व्यर्थम्। यो हृदि तिष्ठति, सः दूरस्थो अपि समीपः; यो हृदयं विना गतः, सः समीपे अपि दूरे। पतितं मुखं, दुर्बलः स्वरः, अङ्गस्य स्वेदः, महद्भयं—एते मृत्युलक्षणानि, भिक्षुकस्यापि। कुब्जस्य, कीटघ्नस्य, वातप्रेषितस्य, शिखरवासिनः—एतेषां मृत्युः भिक्षायाः श्रेयः। विश्वेश्वरः विष्णुः अपि वामनरूपेण भिक्षां कृतवान्; तस्मात् तस्य अपि कार्यं महान्, यस्य कृते नम्रता आवश्यकम्। या माता, या पिता, या पुत्रान् न शिक्षयतः, तौ शत्रू; तादृशाः पुत्राः सभायां न शोभन्ते, बकस्य हंसमध्यस्थस्य इव। एवं धर्म्याः, व्यवहाराः, जीवनस्य नीतयः च, शास्त्रेषु प्रतिपाद्यन्ते।