गरुडपुराणम्

एकदा महर्षिः शिष्यसमेतः धर्मोपदेशायोपविष्टः आसीत्। स तान् शिष्यान् समालोक्य करुणया प्रोवाच—“यो मनुष्यः धर्माधर्मविवेकं विना केवलं उदरपूरणेन तुष्टिम् अनुभवति, तस्य पशोः किं भेदः? यस्य च कीर्तिः न वीर्ये, न तपसि, न दाने, न विद्यायां, न वित्ते च प्रतिष्ठिता, सः मातुः मलवत् एव दृश्यते। ये मनुष्याः अक्षुण्णज्ञानशौर्यमानसम्पन्नाः सन्ति, तैः क्षणमपि यत् जीवितं याप्यते, तत् एव पण्डितैः जीवनं कथ्यते; दीर्घकालं जीवन् अपि काकः हविर्भागान् भुङ्क्ते। वित्तं वा यशो वा विना जीवनस्य का उपयोगिता? भीरुणा शङ्कितमित्रेण वा किं प्रयोजनम्? सिंहस्य धृत्या जीव, निराशां विहाय प्रस्थितव्यं; काकः अपि दीर्घं जीवति हविर्भागान् च भुङ्क्ते। यः स्वात्मन्यपि, आचाऱ्ये, सेवकेषु, दीनजनस्य, मित्रकार्येषु च दयां न दर्शयति, तस्य मानवसमाजे जीवितस्य कः फलम्? काकः अपि दीर्घं जीवति हविर्भागान् च भुङ्क्ते। यस्य दिवसा धर्मार्थकामविनाः गच्छन्ति, सः प्राणन् अपि न जीवति, शिल्पिनः बर्हिरिव। स्वातन्त्र्येण कर्मणः सिद्धिः, परानुगत्येन न; पराधीनकर्मणः जनाः प्राणन्तः अपि मृतवत् एव। भीरवः सदा तृप्ताः स्युः, यथा मूषकः तण्डुलमुष्टिना; तथापि सः भीरुः स्वल्पेन अपि सन्तुष्टः भवति। मेघच्छाया, तृणेषु वह्निः, मार्गस्थं जलम्, गणिकायाः कामः, दुष्टस्य स्नेहः—एते षट् बुब्बुलकवत् भवन्ति। निरर्थकवचनैः लोको न तुष्यति; यशः एव जीवितस्य मूलम्; यशः नश्यति चेत्, सुखं कथं स्यात्? अशक्तस्य बलं राजा, बालस्य बलं रुदनम्, मूढस्य बलं मौनम्, चौरस्य बलं मिथ्यावचनम्। यथा यथा शास्त्राध्ययनं करोति, तथा तथा बुद्धिः वर्धते, ज्ञानं च तस्य प्रियं भवति। यथा यथा शुभे मनः नियोजयति, तथा तथा सः सर्वत्र जनैः प्रियः भवति। लोभात् प्रमादात् च अविश्वासयोग्ये विश्वासात् च त्रिभिः नरः विनश्यति; तस्मात् न लोभः, न प्रमादः, न च अविश्वासयोग्ये विश्वासः कार्यः। आपदागमनपर्यन्तं आपद्भयं कर्तव्यम्; आपदि प्राप्तायाम्, तीव्रायां च, निर्भयः स्थातव्यम्। अवशिष्टं ऋणम्, शेषः अग्निः, अनुष्ठितं व्याधिः—एते पुनः पुनः वर्धन्ते; तस्मात् किञ्चित् अपि न अवशेषयेत्। यथाकृतं प्रतिदातव्यम्, यथापराधं प्रतिकर्तव्यम्; अत्र दोषं न पश्यामि—पापेभ्यः यथायोग्यं व्यवहरन्। यो मित्रं स्वकार्ये रहसि विघ्नं करोति, साक्षात् तु मधुरं भाषते, तं मित्रं परिहरेत्; सः मिथ्यामित्रः, शत्रुवेषधारी। सज्जनोऽपि दुष्टसंसर्गेण नश्यति, यथा शुद्धं जलं पङ्केन मलिनं भवति। द्विजः यः अशेषं भुङ्क्ते, तस्मात् ब्राह्मणः सर्वयत्नेन पूजनीयः। ब्राह्मणभुक्तशेषं यो भुङ्क्ते, सः पण्डितः भवति, पापं न करोति; रहसि दर्शितं मैत्रं सत्यम्, अनृतं विना कृतं धर्म्यम्। यत्र वृद्धाः न सन्ति, सा सभा न; ये धर्मं न भाषन्ते, ते वृद्धाः न; यत्र सत्यं नास्ति, स धर्मः न; यत्र मिथ्या मिश्रितं, तत् सत्यं न। मनुष्येषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः, दीपेषु सूर्यः, अङ्गेषु शिरः, व्रतेषु सत्यं परमम्। यत्र मनः प्रशान्तं, तत् शुभम्; यत्र परसेवा नास्ति, तत् जीवनम्; यत् स्वजनैः उपभुज्यते, तत् धनम्; यत् शत्रुषु विजितं, सा कीर्तिः। यो न स्त्रीभिः प्रमत्तः, न काम्यः, सः सुखी; यत्र विश्वासः, तत्र मैत्रम्; यो इन्द्रियजयः, सः आत्मवशी। यत्र मुक्तं मुक्तं न रत्नस्वर्णसङ्गः, यत्र मैत्रं नष्टम्, तत्र एव स्तुत्यं; यत्र आत्मना स्वयमेव स्तूयते, तत् एव प्रशंसनीयम्। नदीनाम् आदिं, वह्नीनां मूलम्, भारतेयवंशस्य उत्पत्तिम्, कालस्य च आयुः न विचिन्तयेत्; मूलात् दोषः न निवर्तते। नद्यः लवणोदके समाप्ताः, मैथुनं वियोगे, यौवनं जरा, धनं त्रिविधदुःखान्तम्। राज्यलक्ष्मीः ब्राह्मणशापेन नश्यति, पापं ब्राह्मतेजसा, यज्ञः शङ्खध्वनिना, कुलं स्त्रिया, हे प्रभो। सर्वाणि वेश्मानि विनाशान्तानि, सर्वे शिखरिणः पतनान्ताः, सर्वे संयोगाः वियोगान्ताः, जीवनं मृत्युपर्यन्तम्। पुनरागमनमिच्छता न अतिदूरं गन्तव्यम्; जलान्तात्, पर्णशाखायाः च अन्तात् निवर्तितव्यम्। यत्र नायकः नास्ति, तत्र न वसेत्; बहूनां नायकानां देशे न वसेत्; यत्र स्त्री नायिका, तत्र न वसेत्; बालनायके तु वसेत्। पिता बाल्ये रक्षति, पति यौवने, पुत्रः स्थविरे; स्त्री स्वातन्त्र्यं न अर्हति। अष्टमे वर्षे अपुत्रां, नवमे मृतपुत्रिकाम्, एकादशे केवलकन्याप्रसविनीं, त्वरया च कटुवादिनीं त्याज्याः। यः स्त्रीणां त्रयः धर्मात् पतिताः, वित्तहेतोः गृहभीत्या च, ताः पतिं न त्यजन्ति। दूरेण ह्यश्वं श्रान्तं, मत्तं हस्तिनं, प्रथमप्रसवां धेनुं, जलहीनं मण्डूकं च विवेकी परिहरेत्। दरिद्रस्य न मित्रं, न बान्धवः; कामार्तस्य न भीः, न लज्जा; चिन्तितस्य न सुखं, न निद्रा; क्षुधार्तस्य न वीर्यं, न बलम्। कथं निद्रा स्यात् दरिद्रस्य, परसेवकस्य, परस्त्रीसक्तस्य, परधनापहृत्य च? ऋणरोगविहीनः सुखं शय्यां लभते; परस्त्रीवियोगी तु यत्नेन खादति। यदा जलं अधिकं भवति, तदा कमलं उन्नतम्; सेवकः स्वामी बलवान् चेत्, सः अभिमानी भवति।” एवं महर्षिः शिष्यान् धर्मोपदेशैः उपदिशत्, जीवनस्य सारं, धर्मस्य च गौरवं, सत्सङ्गस्य च महत्त्वं, विवेकपूर्वकं आचारं च प्रतिपादयामास। शिष्याः तस्य वचनानि श्रद्धया शिरसि कृत्वा, धर्ममार्गे स्थित्वा, जीवनं यथार्थतया अन्वभवन्।