गरुडपुराणम्

एकदा मुनिवरः धर्मोपदेशं शिष्याय कथयन् इदं सम्यक् विवृणोति स्म। पश्य, मृगः स्वगन्धानुग्रहात्, गजः स्वकर्णसुखश्रवणेन, पतङ्गः दीपप्रेम्णा, भ्रमरः मधुरसास्वादनेन, मत्स्यः जलाशयेषु तृष्णया—एते पञ्चैकैकम् एव विषयासक्त्या विनश्यन्ति। तर्हि यः पुरुषः एतान् पञ्च विषयान् एकत्र सेवते, कथं स न विनश्येत्? ब्राह्मणस्यापि—यः असहिष्णुः, कटुकवक्ता, अहङ्कारी, दुष्टवस्त्रधारी, स्वयमागतः—एते पञ्च, यदि बृहस्पतेः तुल्याः स्युः, तान् न सम्मानयेत्। जीवनम्, कर्म, धनम्, विद्या, मृत्युः—एते पञ्च मानुषे जन्मसमये निश्चिता एव। शैलारोहणे, जलतीरणे, गोपालने, दुष्टनिग्रहे, पतितोद्धारे—एते पञ्च गुणाः श्रेयांसः मते। मेघच्छाया, दुष्टस्य स्नेहः, परस्त्रीसंगः, यौवनं, धनं च—एते पञ्च चञ्चलावस्थाः। इह लोके जीवितं चञ्चलम्, धनं यौवनं चापि तथा; अपि च पुत्रपत्नीमित्रादयः—एतेऽपि स्थिरा न भवन्ति। केवलं धर्मः, कीर्तिः, यशः च एव स्थिराः। शतवर्षीयं जीवितं तु वास्तवेन अल्पमेव; तत्र रात्रिः अर्धं हरति, शेषं रोगशोकजराक्लेशैः नश्यति, अतः तदपि निष्फलम्। मानुषाणां शतवर्षायुः, तत्रापि रात्र्यर्धं नश्यति; शेषस्यापि अर्धं बाल्ये, किंचित् प्रियवियोगे, दुःखे, मृत्यौ, राजसेवायां वा गच्छति; यदवशिष्यते, तत् अपि जलतरङ्गवत् चपलम्—अत्र गर्वः कः? दिवानिशं जरया स्वस्वरूपेण लोके सञ्चरन्त्या, मृत्युः प्राणिनः निगिरति, यथा सर्पः वातम्। यः स्वकर्मणि सर्वभूतहिताय न प्रवर्तते, स गच्छन् वा तिष्ठन्, सुप्तः वा जागरन्, तस्य कर्म पशुवत्। यः धर्माधर्मविवेकं विना केवलं उदरपूरणेन तृप्तिम् अनुभवति, स मानुषः कः भेदः पशोः? यस्य कीर्तिः न वीर्ये, न तपसि, न दाने, न विद्यासु, न च धनसम्पत्तौ प्रतिष्ठिता, स मातुः मलवत्। क्षणमपि यस्य ज्ञानं, धैर्यं, मानं च न क्षीयते, तस्य मानुषस्य जीवितमेव पण्डिताः जीवन्ति; दीर्घायुषा काकः अपि हविषां भोक्ता भवति। धनहीनस्य, मानहीनस्य जीवितस्य किं प्रयोजनम्? भीरुशङ्कितमित्रस्य किं लाभः? सिंहनिश्चयेन जीव, निराशां विहाय प्रस्थितव्यं; काकः अपि दीर्घायुषा हविषां भोक्ता भवति। यः स्वात्मनि, आचार्ये, सेवके, दरिद्रे, मित्रकार्येषु च दया न करोति, तस्य मानुषेषु जीवितस्य किम् फलम्? काकः अपि दीर्घायुषा हविषां भोक्ता भवति। यस्य दिनानि त्रिवर्गरहितानि गच्छन्ति, स श्वासन् अपि न जीवति, यथा लौहकारस्य बेल्लिः। यः स्वकर्मणा स्वातन्त्र्येण सफलः, स एव सिद्धिम् आप्नोति; परानुसरणेन न; येषां कर्माणि पराधीनानि, ते जीवन्तः अपि मृतवत्। भीरवः सदा तृप्ताः, यथा मूषकः तण्डुलकणेन; तथापि भीरुः अल्पेन अपि सन्तुष्टः। मेघच्छाया, तृणाग्निः, मार्गजलम्, गणिकाप्रेम, दुष्टस्नेहः—एते षट् बुद्बुदवत्। शब्दैः रहितार्थैः लोकः न तुष्यति; जीवितं सम्मानाधिष्ठितम्—सम्मानस्य लोपे सुखं कुतः? शक्तिहीनस्य बलं राजा; बालस्य बलं रुदनम्; मूर्खस्य बलं मौनम्; चौरस्य बलं मिथ्यावचनम्। यथा यथा शास्त्रपठनं करोति, तथा तथा बुद्धिः वर्धते, ज्ञानं च प्रियं भवति। यथा यथा शुभे मनः स्थापयति, तथा तथा सर्वत्र जनैः प्रियः भवति। लोभः, प्रमादः, अविश्वास्ये विश्वासः—एते त्रयः पुरुषं नाशयन्ति; तस्मात् लोभः न कर्तव्यः, प्रमादः न करणीयः, अविश्वास्ये विश्वासः न स्थाप्यः। यावत् आपद् न आगता, तावत् तस्या भीतः स्यात्; आपदि प्राप्तायां, तीव्रायां च, निर्भयः स्थित्वा कार्यम् आचरितव्यम्। शेषः ऋणम्, शेषः अग्निः, शेषः व्याधिः—एते पुनः पुनः वर्धन्ते; तस्मात् किञ्चित् अपि शेषं न कर्तव्यम्। यथाकृतं प्रतिदातव्यं, यथापराधं प्रतिकारः करणीयः; अत्र दोषः न पश्यामि; दुष्टान् यथार्हं समाचरेत्। यो मित्रं गूढे कार्ये विघ्नं करोति, पुरतः प्रियं भाषते, स मिथ्यमित्रः, शत्रुवत् परिहर्तव्यः। सज्जनः अपि दुष्टसंसर्गेण नश्यति, यथा शुद्धं जलं पङ्केन मलिनं भवति। द्विजातिः यः सर्वं भुङ्क्ते, स सर्वस्य भोक्ता; तस्मात् ब्राह्मणः यत्नेन पूजनीयः। यः ब्राह्मणोच्छिष्टं भुङ्क्ते, स ज्ञानी भवति, न च पापं करोति; या मित्रता रहसि दर्श्यते, सा सत्यं; या क्रिया निष्कपटेन सा धर्मः। या सभा वृद्धरहिताः, ते वृद्धाः ये धर्मं न कथयन्ति, स धर्मः यत्र न सत्यं, तत् सत्यं यत्र न कपटं—एवं परिगणयेत्। मानुषेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः, तेजस्विषु सूर्यः, अङ्गेषु शिरः, व्रतेषु सत्यं परमम्। शान्तचित्ते शुभम्, स्वजनैः भुक्तं धनं सम्पदः, शत्रुषु विजयेन यशः, परसेवाविरहितं जीवनम्। यः स्त्रीभिः न मोहितः, न कामरहितः, मित्रं विश्वासयुक्तम्, यः इन्द्रियनिग्रही, स एव सुखी। यत्र मुक्तं रत्नमुक्ताप्रेम, यत्र मित्रं नश्यति, यत्र आत्मनैव आत्मा प्रशस्यते, तत् एव प्रशंसार्हम्। नदीनाम् आदिः न अन्वेष्टव्यः, न च होतृवह्नेः, न भारतवंशस्य, न कालस्य; मूलतः दोषः न हीयते। नद्याः अन्तः लवणजले, मैथुनस्य वियोगे, यौवनस्य जरा, धनस्य त्रिविधे दुःखे। राजलक्ष्मीः ब्राह्मणशापे, पापं ब्राह्मणतेजसा, यज्ञः शङ्खध्वनिना, कुलं स्त्रिया समाप्तिं गच्छति। सर्वे गृहा विनाशान्ताः, सर्वाणि ऊर्ध्वस्थानानि पतनान्तानि, सर्वे संयोगाः वियोगान्ताः, जीवनं मृत्युपर्यन्तम्। एवं धर्ममुनिः शिष्यान् उपदिश्य, संसारस्य चञ्चलत्वं, धर्मस्य च स्थैर्यं, विवेकस्य च महत्त्वं, जीवनस्य सारं च सम्यक् अवबोधयामास।