गरुडपुराणम्

संसारे गुणदोषविचारः यथाक्रमं दर्श्यते। अधमाः विवादं इच्छन्ति, मध्यमाः संधिं, उत्तमाः तु मानम्; मानः महात्मनां धनम् इति। सत्यं, मानः एव धनस्य मूलम्; मानस्य स्थितौ धनस्य का आवश्यकता? यस्य मानः गर्वः च नष्टौ, तस्य धनं वा जीवनं वा किं प्रयोजनम्? अधमाः धनम् इच्छन्ति, मध्यमाः धनं मानं च, उत्तमाः तु मानम् एव; मानः हि महात्मनां धनम्। वनमध्ये अपि सिंहः कस्यापि न नमति, न दत्तं खादति, न परमांसं पश्यति; कुलीनाः जनाः धनाभावे अपि नीचकार्यं न कुर्वन्ति। वनस्थस्य सिंहस्य अभिषेकः न क्रियते; स्वभावबलात् सः पशूनां राजा भवति। प्रमत्तः वणिक्, नापितः, गर्वितः भिक्षुकः, दरिद्रः कामी, सुन्दरी स्त्री, अप्रियवादी—एते स्वकार्यं न कुर्वन्ति। दारिद्र्येऽपि उदारः, धनवान् कञ्जः, अवज्ञाय पुत्रः, दुष्टसेवकः, सत्कर्ममध्ये मृत्युः—एते पञ्च मनुष्यस्य पापानि। प्रियवियोगः, स्वजनात् अपमानम्, शेषः ऋणः, दुष्टसेवा, दारिद्र्यात् मित्रवियोगः—एते पञ्च अग्निहीनाः अपि तीव्रं दहन्ति। सहस्राणां चिन्तानां मध्ये, चत्वारः तीक्ष्णाः शस्त्रधाराः: अधमात् तिरस्कारः, क्षुधा, स्त्रीवैरस्यं, स्वजनात् विघ्नः। आज्ञाकारी पुत्रः, धनम्, विद्या, आरोग्यम्, सत्संगः, प्रियपत्नी—एते पञ्च दुःखनाशस्य मूलानि। मृगः, गजः, पतंगः, भ्रमरः, मत्स्यः—पञ्च वस्तूनां प्रत्येकं नशयन्ति; सर्वैः पञ्चैः सेवायाः मनुष्यः कथं न विनश्येत्? उत्साही, क्रूरः, गर्वी, दुष्टवस्त्रधारी, स्वयमागतः ब्राह्मणः—एते पञ्च बृहस्पतिसमाः अपि न पूजनीयाः। आयुः, कर्म, धनम्, विद्या, मृत्युः—पञ्च जन्मनैव निश्चिताः। पर्वतोरोहणे, जलातिक्रमणे, पशुपालनम्, दुष्टनिग्रहे, पतितोत्थाने—एते पञ्च गुणाः श्रेष्ठाः। मेघच्छाया, दुष्टस्य स्नेहः, परस्त्रीसंगः, यौवनम्, धनम्—एते पञ्च चञ्चलाः। अस्मिन्संसारे जीवनम्, धनम्, यौवनम् चञ्चलम्; पुत्रः, पत्नी, अन्ये च; धर्मः, कीर्तिः, यशः तु स्थिराः। शतवर्षीयं जीवनं अल्पमेव; रात्रिः अर्धं हरति, शेषः रोगे, दुःखे, वृद्धौ, श्रमे च गच्छति; अतः फलहीनम्। शतवर्षीयं आयुः, अर्धं रात्रौ नश्यति; शेषस्य अर्धं बाल्ये, अन्यं प्रियवियोगे, दुःखे, मृत्यौ, राजसेवायाम्; शेषं जलतरंगवत् चञ्चलम्; गर्वस्य का स्थिरता? दिनरात्र्यौ, वृद्धिः जगति स्वस्वरूपेण विचरति; मृत्युर्वायुमिव सर्पः प्राणिनः ग्रसति। गच्छन्, स्थित्वा, जाग्रन्, सुप्तः च, यदि सर्वभूतहितं न करोति, तस्य कर्म पशुवत्। यो मनुष्यः धर्माधर्मविवेकं विना केवलं उदरपूरणेन तुष्टः, सः पशोः किं भेदः? यस्य कीर्तिः न वीर्ये, तपसि, दाने, विद्यायाम्, धनस्य वा स्थापितः, सः मातृपुरीषसमानः। क्षणमपि येषां ज्ञानं, धैर्यं, मानः च अविच्छिन्नम्, तैः यत् जीवितं, तदेव जीवितं; कौआः च दीर्घायुषः, हविषि खादति। धनमानविहीनं जीवनं किम्? भीरुशङ्कितमित्रं किम्? सिंहस्य धैर्येण जीव, निराशां विसृज; कौआः च दीर्घायुषः, हविषि खादति। यो आत्मन्यपि, गुरौ, सेवकेषु, दरिद्रे, मित्रवस्तुषु च दया न दर्शयति, तस्य जीवनस्य कः फलः? कौआः च दीर्घायुषः, हविषि खादति। यस्य दिनानि त्रिवर्गेण विना यान्ति, सः श्वासन् अपि न जीवति, लोहारस्य घटिकावत्। स्वतन्त्रकर्मणः सिद्धिः, अनुकरणेन न; पराधीनकर्मणः जीवन् अपि मृतवत्। भीरवः सर्वदा तृप्ताः, मुषकस्य धान्यपुञ्जवत्; तु भीरवः अल्पे अपि तुष्टः। मेघच्छाया, तृणाग्निः, मार्गजलम्, वेश्यास्य कामः, दुष्टस्य स्नेहः—एते षट् बुद्बुदवत्। निरर्थकवचनेन लोकः न तुष्टः; जीवनस्य मूलम् मानः; मानस्य हासे सुखं कथं? अशक्तस्य बलम् राजा, बालस्य बलम् रुदनम्, मूढस्य बलम् मौनम्, चौरस्य बलम् मिथ्यावचनम्। यथा शास्त्राध्ययनं वर्धते, तथा बुद्धिः वर्धते, ज्ञानं च प्रियं भवति। यथा मनः शुभे नियोजयति, तथा सर्वत्र जनैः प्रियः भवति। लोभः, प्रमादः, अविश्वासः—एते त्रयः मनुष्यं नाशयन्ति; अतः लोभं, प्रमादं, अविश्वासं च त्याज्यं। यावत् संकटम् न आगतम्, तावत् भयम्; संकटे तु तीव्रे, निर्भयः स्थातव्यम्। शेषम् ऋणम्, शेषाग्निः, शेषरोगः—एते पुनः पुनः वर्धन्ति; अतः किञ्चित् अपि न शेषयेत्। कृतं प्रत्युपकारः, अपराधे अपराधः; दुष्टैः यथायोग्यं व्यवहारः कर्तव्यः। मित्रं यः गोप्यं कार्यं विघ्नयति, साक्षात् मधुरं भाषते—सः मित्रं मिथ्या, शत्रुसमानः। सदजनः अपि दुष्टसंगात् विनश्यति, यथा शुद्धजलं पंकात् मलिनम्। यः द्विजः भुङ्क्ते, सः सर्वं भुङ्क्ते; अतः ब्राह्मणः सर्वश्रमैः पूजनीयः।