सूतः उवाच— दूरेणैव त्याज्यः खलमित्रं स्त्रीषु, पापराजा, कुपुत्रः, कुया, च दुष्टदेशः। धर्मः संत्यक्तः, तपः चञ्चलः, सत्यं दूरमितः, भूमिः शुष्का, जनाः कपटी, ब्राह्मणाः लोभपरायणाः, मर्त्याः स्त्रीवशाः, स्त्रियः चञ्चलाः, अधमाः उच्चैः प्रतिष्ठिताः—हा, कलियुगे जीवनं दुःखमयं! धन्यास्ते मृत्युमुपगताः। धन्यास्ते ये न पश्यन्ति स्वदेशस्य विनाशं, कुलक्षयं, स्वपत्नीं परपुरुषनिष्ठां, पुत्रं च पापकर्मणि पतितम्। नास्ति कुपुत्रे सुखं, न दुष्टायां भार्यायां रमणीयता; न मिथ्याबन्धुषु विश्वासः, न पापराज्ये जीवितम्। परान्नं, परधनं, परशय्या, परदारः, परगृहवासः—एते पञ्च इन्द्रस्यापि लक्ष्मीं हरन्ति। संवादेन, स्पर्शेन, सहवासेन, सहभोजनात्, सहासनात्, सहशय्यायाः, सहयात्रायाः च पापं मनुष्येषु व्याप्यते। स्त्रियः सौन्दर्यं त्यजन्ति, क्रोधात् तपः नश्यति, गोः गोपुरद्वारचर्यया, ब्राह्मणस्य शूद्रभोजनात्। सहोपवेशनात्, सहशय्यायाः, सहभोजनात्, सहपङ्क्तिसंमिश्रणात् पापं यथा घटात् घटं जलं स्रवति, तथा व्याप्यते। विषये दोषाः बहवः, संयमे गुणाः अपि; तस्मात् शिष्यं पुत्रं वा संयमयेत्, न तु विषयेषु प्रवर्तयेत्। देहिनां यात्रा जरारूपा, पर्वतानां जलं जरारूपं, स्त्रीणां विरहः जरारूपः, वस्त्राणां सूर्यप्रभा जरारूपा। अधमाः कलहं याचन्ते, मध्यमाः संधिं, उत्तमाः पूजां; पूजैव हि महतां धनम्। पूजैव धनमूलं सत्यम्; यदि पूजास्ति, किमर्थं धनम्? यस्य पूजाः मानश्च नष्टः, तस्य किमर्थं धनं वा जीवनं वा? अधमाः धनं याचन्ते, मध्यमाः धनं च पूजां च, उत्तमाः केवलं पूजां; पूजैव हि महतां धनम्। सिंहः अपि वनान्तरे न कस्यचित् प्रणमति, न दत्तं खादति, न परमांसं पश्यति; ये च कुलोत्पन्नाः, ते निर्धनाः अपि न नीचं कर्म कुर्वन्ति। सिंहस्य वनान्तरे न किञ्चिदभिषेकं, न च राज्याभिषेकः; स्वभावबलात् एव सः मृगाणां राजा भवति। प्रमत्तः वणिक्, नापितः, गर्वितः याचकः, दरिद्रः कामी, सुन्दरी स्त्री, कटुवक्ता—एते स्वधर्मं नाचरन्ति। दातुः दरिद्रस्य, धनिनः कुटस्य, अविनीतस्य पुत्रस्य, पापपुरुषसेवायाः, शुभकर्मणि मृत्युः—एते पञ्च पापानि मनुष्यस्य। प्रियवियोगः, स्वजनात् लज्जा, अवशिष्टः ऋणः, पापपुरुषसेवा, दरिद्र्यकारणात् विमुखाः मित्राणि—एते पञ्च वह्निवद् दहन्ति। सहस्रेषु चिन्तासु, चत्वारः तीक्ष्णाः शस्त्रधारावत्—अधमात् निन्दा, क्षुधा, उदासीनपत्नी, स्वजनविघ्नः। विनीतः पुत्रः, धनं, विद्या, आरोग्यम्, सत्सङ्गः, प्रियंवदा भार्या—एते पञ्च दुःखनाशनमूलानि। मृगः, गजः, पतङ्गः, भृङ्गः, मत्स्यः—पञ्चापि एका एकया विषयवशात् विनश्यन्ति; तर्हि पंचविधसेवकः कथं न नश्येत्? अकान्तः, कटुवक्ता, दर्पयुक्तः, दुष्टवस्त्रधारी, स्वयमाहूतः ब्राह्मणः—एते पञ्च बृहस्पतेः तुल्याः अपि न पूज्याः। आयुः, कर्म, धनं, विद्या, मृत्युः—एते पञ्च जन्मनैव निश्चिताः। गिरिश्रृङ्गारोहणे, जलतीर्णे, गोपालने, दुष्टनिग्रहे, पतितोद्धारे—एते पञ्च गुणाः श्रेष्ठाः। मेघच्छाया, पापपुरुषस्नेहः, परदारसंयोगः, यौवनं, धनं—एते पञ्च चञ्चलाः। इह संसारजीवनं चञ्चलम्, धनं यौवनं च; पुत्रपत्नीपरिजनाः अपि चञ्चलाः। धर्मः, कीर्तिः, यशः एव स्थिराः। शतवर्षीयमपि जीवनं तु लघु एव; तस्यार्धं रात्रौ गच्छति, अवशिष्टं रोगशोकजराक्लेशैः नश्यति—तदपि निष्फलम्। मानवस्य शतवर्षमायुः, तस्यार्धं रात्रौ गच्छति; शेषस्यार्धेन बाल्यं, केचन प्रियवियोगेन, दुःखेन, मृत्युनाऽपि, राजसेवया च गच्छति; शेषं जलतरङ्गवत् चञ्चलम्—किं तत्र गर्वः? अहोरात्रं जराऽयं स्वस्वरूपेण लोकं सञ्चरति; मृत्युः प्राणिनः पवनमिव सर्पः निगिलति। गच्छन् वा तिष्ठन् वा, जाग्रन् वा स्वपन् वा, यः सर्वभूतहितं न करोति, तस्य कर्म पशुवत्। यो धर्माधर्मविवेकं न जानाति, केवलं जठरपूरणेन तुष्टः, सः पशोः किं विशेषः? यस्य न कीर्तिः वीर्ये, तपसि, दाने, विद्यायां, धनस्य वा, सः मातृपुरीषसमानः। क्षणमपि यस्य ज्ञानं, धैर्यं, मानं च नश्यति न कदापि—तस्य मानवस्य तदेव जीवितं मुनयः मन्यन्ते; काकः अपि दीर्घकालं जीवति, हविष्यमश्नाति। धनहीनस्य, सम्मानरहितस्य च जीवनं किम्? भीरुमित्रस्य किम्? सिंहव्रतं कृत्वा जीवेत्, निराशः न भवेत्; काकः अपि दीर्घकालं जीवति, हविष्यमश्नाति। यो न स्वात्मन्यपि, न गुरौ, न सेवके, न दरिद्रे, न मित्रकार्ये दया दर्शयति—तस्य पुरुषस्य किम् फलम्? काकः अपि दीर्घकालं जीवति, हविष्यमश्नाति। त्रिवर्गरहितः यस्य दिनानि यान्ति, सः श्वासन् अपि न जीवति, लोहारस्य बेल्ल्यः इव। स्वकर्मणा सिद्धिः, परानुगमनात् न; पराधीनकर्मणः, जीवतः अपि मृतवत्। भीरवः सदा तृप्ताः, यथा मूषकः तण्डुलहस्तेन; तथापि भीरुः अल्पेन अपि तुष्टः। मेघच्छाया, तृणाग्निः, मार्गजलम्, वेश्यास्नेहः, पापपुरुषस्नेहः—एते षट् फेनवत्। शब्दरहितं वचनं लोके न रोचते; जीवनं सम्मानाधारितम्—सम्माने गते, कुतः सुखम्?