गरुडपुराणम्

शृणुत, मुनयः, धर्म्यां कथां यथाशास्त्रं प्रवदामि। बहूनां स्वल्पबलानां संयोगः सत्यं भीषणः भवति; यथा तृणैः संयुत्तः रज्जुः अपि गजं बद्धुं शक्नोति। यः परधनं गृहित्वा दानं ददाति, स दाता अपि नरकं याति; फलं तु तस्य एव धनस्य भवति। दैवस्वस्य नाशेन, ब्राह्मणधनस्य हरणेन, ब्राह्मणेषु च अपराधेन, कुलानि स्वीयं शीलं ह्रासयन्ति। ब्राह्मणघ्नस्य, सुरापानस्य, स्तेनस्य, व्रतभङ्गिनः च प्रायश्चित्तं सत्पुरुषैः निर्दिष्टम्; कृतघ्नस्य तु न प्रायश्चित्तं विद्यते। पितरः देवाश्च न स्वीकरोति दानं नीचस्य, स्त्रीजयितस्य, यस्य च गृहे परदारधर्मः वर्तते। कृतघ्नः, अशिष्टः, दीर्घकोपी, अनृतवादी—एते चत्वारः पतिताः विज्ञेयाः; तेषां सुतः पञ्चमः भवति। दुष्टचेतसः शत्रोः, यद्यपि स दुर्बलः स्यात्, अवमानं कर्तुं न युक्तम्; यतः अग्निः अपि स्वल्पः अनियन्त्रितः जगत् दग्धुं शक्नोति। यः यौवने शान्तः, स एव सत्यम् शान्तः इति मम मतिः; शरीरधातुषु शिथिलेषु कः न शमं गच्छति? धनं सर्वेषां सामान्यं, यथा मार्गाः; 'मम एषः' इति चिन्तयन् कः सुखं लभते? शरीरं दोषाधीनं, मनसि आश्रितम्; मनः नष्टे दोषाः अपि नश्यन्ति। तस्मात् मनः सदा रक्ष्यं, स्वस्थे मने दोषाः उत्पद्यन्ते। सुतः उवाच—दुष्टमित्रं कन्यासु, पापराजानं, दुर्जनं पुत्रं, दुर्जनां कन्यां, पापकं देशं च दूरतः परिहरेत्। धर्मः गतः, तपोऽस्थिरम्, सत्यं दूरे गतं, पृथ्वी शुष्का, जनाः छद्मिनः, ब्राह्मणाः लोभिनः, मर्त्याः स्त्रीवशाः, स्त्रियः चपलाः, नीचाः प्रतिष्ठिताः—कलीयुगे कष्टं जीवनम्! धन्याः ते मृताः। धन्याः ये न पश्यन्ति स्वदेशविनाशं, कुलनाशं, परपतिसक्तां भार्यां, दुर्जनं पुत्रं वा। दुष्टपुत्रे न सुखं, दुर्जनायां पत्न्यां न रति; मिथ्याबन्धौ न विश्वासः, पापराज्ये न जीवनम्। परस्य अन्नं, धनं, शय्या, भार्या, गृहवासः—एते इन्द्रस्य अपि लक्ष्मीं हरन्ति। संभाषणेन, स्पर्शेन, सहवासेन, सहभोजनम्, सहासनम्, सहशयनम्, सहयात्रया च पापः प्रसार्यते। स्त्रियः सौन्दर्यं ह्रासयन्ति, तपः क्रोधेन नश्यति, गावः द्वारगमनात्, ब्राह्मणाः शूद्रशिष्टभोजनात्। सहासनम्, सहशयनम्, सहभोजनम्, सहपङ्क्तिसंयोगः—एतेन पापः यथा घटतोयः अन्यघटं गच्छति। विषयेषु बहवः दोषाः, संयमे बहवः गुणाः; तस्मात् शिष्यं वा पुत्रं वा न विषयेषु प्रवर्तयेत् संयमे स्थापयेत्। शरीरिणां यात्रा जरारूपा, पर्वतानां जलं जरा, स्त्रीणां संयोगाभावः जरा, वसनानां सूर्यः जरा। अधमाः विवादं इच्छन्ति, मध्यमा साम्यम्, उत्तमाः सम्मानम्; सम्मानः हि महात्मनां धनम्। सम्मान एव धनस्य मूलम्; यदि सम्मानः अस्ति, किम् अन्येन धनस्य? यस्य सम्मानः गर्वः च नष्टः, तस्य किं धनं किं वा जीवनम्? अधमाः धनमिच्छन्ति, मध्यमा धनं च सम्मानं च, उत्तमाः केवलं सम्मानम्; सम्मान एव महानां धनम्। सिंहः अपि वने कस्यचित् न नमति, न परदत्तं खादति, न परमांसं पश्यति; कुलोत्पन्नाः अपि निर्धनाः नीचकर्म न कुर्वन्ति। सिंहस्य वने न अभिषेकः, न च राज्याभिषेकः; स्वभावबलात् एव स पशूनां राजा भवति। असावधानः वणिक्, नापितः, गर्वितः याचकः, दारिद्र्ययुक्तः कामी, रमणी, कटुवक्ता—एते स्वधर्मं न कुर्वन्ति। दानशीलः दरिद्रः, अर्थवान् कृपणः, अवज्ञापकः पुत्रः, दुष्टसेवकः, पुण्यकर्मणि मृत्युः—पञ्च पापानि मनुष्यस्य। प्रियवियोगः, स्वजनैः लज्जा, शेषः ऋणः, दुष्टसेवा, दरिद्र्ये मित्रवियोगः—एते पञ्च अनलादपि तीव्रं दहन्ति। सहस्रेषु चिन्तासु, चत्वारः तीक्ष्णतराः: नीचस्य अवमानः, क्षुधा, स्त्रीणां उपेक्षा, स्वजनैः विघ्नः। आज्ञाकारी पुत्रः, धनम्, विद्या, आरोग्यम्, साधुसंगः, प्रियं पत्न्याः सौशील्यम्—एते दुःखनाशस्य मूलानि। मृगः, गजः, पतङ्गः, मधुपः, मत्स्यः—एते एकैकस्य विषयात् विनश्यन्ति; पञ्चानां सेवकः कथं न विनश्येत्? असहिष्णुः, कठिनः, गर्वी, दुष्टवेषः, स्वयमागतः ब्राह्मणः—एते अपि बृहस्पतेः समाः स्युः, न पूजनीयाः। आयुः, कर्म, धनम्, विद्या, मृत्युः—एते पञ्च जन्मनि निश्चिताः। पर्वतोत्क्रमणम्, जलातिक्रमणम्, गोरक्षणम्, दुष्टनिग्रहः, पतितोद्धारणम्—एते पञ्च गुणाः श्रेष्ठाः। मेघच्छाया, पापजनस्नेहः, परदारसंयोगः, यौवनं, धनं—एते पञ्च अनस्थिराः। अस्थिरं हि जीवनम्, धनं, यौवनं च; पुत्रः, भार्या, अन्ये अपि अस्थिराः; धर्मः, कीर्तिः, यशः एव स्थिराः। शतवर्षायुः अपि जीवनम् अत्यल्पम्; रात्रिः अर्धं हरति, शेषं रोगः, शोकः, जरा, श्रमः च; तस्मात् तदपि व्यर्थम्। मानवानां शतवर्षायुः, तस्य अर्धं रात्रौ गच्छति; शेषस्य अर्धम् बाल्ये, किञ्चित् प्रियवियोगे, दुःखे, मरणे, राजसेवायाम् च; यदवशिष्टम्, तदपि जलतरङ्गवत् चपलम्; तत्र गर्वः कः? अहोरात्रेण जरा स्वस्वरूपेण विचरति; मृत्युर्जगत् प्राणिनः यथा सर्पः वातम् ग्रसति तथा ग्रसति। गच्छन् वा तिष्ठन् वा, जाग्रन् वा स्वपन् वा, यदि न सर्वभूतहितं करोति, तस्य कर्म पशुकर्मसमम् एव इति।