गरुडपुराणम्

एकदा सूतः महर्षिं शौनकं प्रति धर्मार्थसम्पन्नां कथां समारभत। स उवाच—एकः सन्मार्गनिष्ठः पुत्रः, ज्ञानविवेकसम्पन्नः, कुलं समुद्धरति, यथा एकः चन्द्रः नभः प्रकाशयति। यथा एकः सुमनोहरः सुरभिगन्धयुक्तः वृक्षः सर्वं वनं सुगन्धयति, एवं सद्पुत्रः कुलस्य कीर्तिं वर्धयति। किं शतैः पुत्रैः निर्गुणैः? एकः पुण्यशीलः पुत्रः तमः नाशयति, न तु सहस्रं तारा यथैकः चन्द्रः। पञ्चवर्षाणि पुत्रं लालयेत्, दशवर्षाणि तु ताडयेत्; षोडशे वर्षे तु सखेव तं पुत्रं व्यवहारयेत्। जन्मनि पुत्रः पितुः भार्यां हरति, वृद्धौ वित्तं हरति, मृत्यौ तु जीवितं; पुत्रात् रिपुर्नास्ति। केचित् मृगमुखाः व्याघ्राः, केचित् व्याघ्रमुखा मृगाः; स्वभावो न ज्ञायते चेत्, सर्वत्र सावधानता अपेक्ष्यते। क्षान्तिपरस्य एकमेव दोषः दृश्यते—जनाः तं दुर्बलं मन्यन्ते, अन्यो दोषो नास्ति। सुखानि क्षणिकानि, इति मनसा स्वीकर्तव्यम्; स्नेहिनां मध्ये च, बुद्धिमन्तः कदापि न चञ्चलाः भवन्ति। पितरि मृते ज्येष्ठभ्राता एव पिता भवति, स सर्वेषां पिता रक्षिता च स्यात्। स सर्वेषां अनुजानां, समानभोजनवृत्तीनां, पुत्राणां च समं व्यवहारं कुर्यात्। अल्पबलिनामपि एकत्वेन संयोगः बलवान् भवति; यथा तृणैः बद्धः रज्जुः गजं अपि बध्नाति। यः परधनं आदाय दानं ददाति, स दाता अपि नरकं गच्छति; फलं तु धनस्य स्वामिनः भवति। देवद्रव्यविनाशेन, ब्राह्मणधनहरणेन, ब्राह्मणविप्रलम्भेन च, कुलस्य महिमा नश्यति। ब्रह्महत्यादीनां, सुरापानस्य, चौर्यस्य, व्रतभङ्गस्य च, प्रायश्चित्तं सन्ति; कृतघ्नस्य तु नास्ति। पितृदेवताः च नीचस्य, स्त्रीजयस्य, परगृहगमिनः च न बलिं गृह्णन्ति। कृतघ्नः, अशिष्टः, दीर्घक्रोधः, अनृतवादी—एते चत्वारः पतिताः; तेषां सुतः पञ्चमः। पापबुद्धिः शत्रुः अपि दुर्बलः अवज्ञेयः न; यथा लघुशिखा अपि अनियन्त्रिता जगत् दहति। युवाकाले शान्तः एव शान्तः, यतो वृद्धत्वे सर्वे शान्ताः भवन्ति। धनं सर्वेषां सामान्यं, यथा मार्गः; "मम" इति चिन्तनं सुखं न जनयति। शरीरं दोषाधीनं, मनः तु प्रधानम्; मनः नष्टे दोषाः नश्यन्ति, तस्मात् मनः रक्ष्यम्। मनः स्वस्थे दोषाः उत्पद्यन्ते। सूतः पुनरुवाच—दुष्टसखी, पापराजा, दुष्टपुत्रः, दुष्टकन्या, दुष्टदेशः—एतान् दूरतः त्याज्याः। धर्मः गतः, तपः चञ्चलः, सत्यं दूरे गतं, पृथ्वी शुष्का, जनाः कपटी, ब्राह्मणाः लोभिनः, स्त्रीवशाः नराः, स्त्रियः चञ्चलाः, नीचाः प्रतिष्ठिताः; कलियुगे जीवितं दुःखमयं, मृताः धन्याः। धन्याः ये स्वदेशविनाशं, कुलक्षयं, परपुरुषपत्नीं, पतितपुत्रं वा न पश्यन्ति। दुर्जने पुत्रे न सुखं, दुष्टायां भार्यायां न सुखं; मिथ्याबन्धौ न विश्वासः, पापराज्ये न जीवितम्। परान्नं, परधनं, परशय्या, परदारा, परगृहे वासः—एतेन्द्रादपि लक्ष्मीं हरन्ति। संवादेन, स्पर्शेन, सहवासेन, सहभोजनं, सहासनं, सहशयनं, सहयात्रा च—एतेन पापं प्रसारितम्। स्त्रियः सौन्दर्यं त्यजन्ति, तपः क्रोधेन नश्यति, गावः द्वारे भ्रमणेन, ब्राह्मणाः शूद्रभोजनात्। सहासनं, सहशयनं, सहभोजनं, सहपङ्क्तिसंमिश्रणं—एतेन पापं यथा घटात् घटं जलं प्रवहति। भोगे बहवः दोषाः, संयमे बहवः गुणाः; अतः शिष्यं वा पुत्रं वा संयमयेत्, न तु लालयेत्। यात्रा शरीरिणां जराम्, जलं पर्वतानां जराम्, निस्संगता स्त्रीणां जराम्, सूर्यकान्ति वस्त्राणां जराम्। अधमाः विवादं इच्छन्ति, मध्यमाः संमतिं, उत्तमाः सम्मानं; सम्मान एव महात्मनां सम्पद्। सम्मानः एव मूलं सम्पदः; सम्मानवति किम् अर्थेन? सम्मानविहीनस्य, गर्वविहीनस्य किम् अर्थेन वा जीवितेन? अधमाः धनं इच्छन्ति, मध्यमाः धनं च सम्मानं च, उत्तमाः केवलं सम्मानम्; सम्मान एव महात्मनां सम्पद्। अरण्येऽपि सिंहाः न कस्यचित् वन्दनं कुर्वन्ति, न दत्तं खादन्ति, न परमांसं पश्यन्ति; कुलीनाः अपि निर्धनाः नीचकर्म न कुर्वन्ति। सिंहस्य अरण्ये नाभिषेकः न संस्कारः; स्वभावबलात् एव सः मृगाधिपः भवति। अप्रमत्तः वणिक्, नापितः, दर्पयुक्तः याचकः, दरिद्रः कामी, सुन्दरी स्त्री, कठोरवक्ता—एते स्वधर्मं न कुर्वन्ति। दारिद्र्येऽपि दाता, सम्पन्नेऽपि कञ्जः, अवज्ञापुत्रः, दुष्टसेवा, सत्कर्ममध्यगता मृत्यु—एतानि पञ्च पापानि। प्रियवियोगः, स्वजनात् अपमानः, शेषः ऋणः, दुष्टसेवा, दरिद्रतया मित्रत्यागः—एते पञ्च अनलवद् दहन्ति। सहस्रेषु चिन्तासु, चत्वारः तीक्ष्णाः—नीचात् अपमानः, क्षुधा, उदासीनपत्नी, स्वजनापवादः। अनुग्राही पुत्रः, वित्तम्, विद्या, आरोग्यम्, सत्संगः, प्रियवश्या भार्या—एते पञ्च दुःखनाशाय मूलानि। एवं सूतः धर्मज्ञानसम्पन्नां कथां शौनकाय महर्षये निवेदयामास।