गरुडपुराणम्

शौनकमहर्षे, सूतः प्रणिपत्य प्राह—“विद्वांसः कथं स्त्रीषु, राजसु, वह्निषु, सर्पेषु, वेदपाठे, शत्रुसेवायां, वा विषयेभ्यः विश्वासं कुर्वन्ति? अविश्वास्ये विश्वासो न कर्तव्यः, विश्वसनीयेष्वपि नातिविश्वासः; विश्वासाद्भयं जायते, स च मूलमेव छिनत्ति। शत्रुणा सह शममुपगम्य यः विश्वासं करोति, स वृक्षाग्रे सुप्तः पतनान्न बोधति। नाति-मृदुर्भवेत्कश्चित्, नाति-कठोरः कर्मसु; मृदवः मृदुभिः जयन्ते, कठोराः कठोरैः। नाति-साम्यं, नाति-मृदुतां चाचरेत्; ऋजवः वृक्षाः छिद्यन्ते, वक्राः तिष्ठन्ति। फलवन्तः वृक्षाः नमन्ति, गुणवन्तः जनाः विनयिनः; शुष्कवृक्षाः, मूर्खाश्च न नमन्ति, ते भिद्यन्ते। अनायासेन दुःखानि यथा आगच्छन्ति गच्छन्ति च, तथा पुरुषः अवसरान् गृहीत्वा मार्जारवत् शिकारमाददीत। सत्सु आरम्भे च अन्ते च यत्नेन, वित्तेन च व्यवहारः कार्यः; नीचेषु यथेष्टं आचर्यात्। षड्भिः कर्णैः रहस्यं प्रकाशते, चतुर्भिः रक्ष्यते; द्वयोः मध्ये रहस्यं ब्रह्मापि न जानाति। या धेनुः न दुग्धदा, न गर्भिणी, सा व्यर्था; यः पुत्रः न विद्वान्, न धर्मिष्ठः, सः किमर्थः? एकः सुकुमारः, बुद्धिमान् पुत्रः कुलं उद्धरति, यथा एकः चन्द्रः नभः प्रकाशयति। एकः पुष्पितः, सुरभिवृक्षः सर्वं वनं गन्धयति, तथैव गुणी पुत्रः कुलस्य कीर्तिं वर्धयति। शतं पुत्रानां गुणरहितानां किं प्रयोजनम्? एकः गुणवान् पुत्रः तमो नाशयति, न सहस्रं तारकाः चन्द्रवत्। पञ्च वर्षाणि पुत्रं लालयेत्, दश वर्षाणि ताडयेत्, षोडशे वर्षे मित्रवत् आचर्यात्। जातमात्रः पुत्रः पितुः भार्यां हरति, वृद्धिं गच्छन् वित्तं हरति, मृत्यौ प्राणान् हरति; पुत्रवत् शत्रुः नास्ति। केचित् व्याघ्राः मृगमुखाः, केचित् मृगाः व्याघ्रमुखाः; स्वरूपं अज्ञात्वा सर्वत्र अविश्वासः कार्यः। धैर्यवतः एकमेव दोषः, द्वितीयो नास्ति; जनाः मन्यन्ते धैर्यशीलं दुर्बलम्। सुखानि क्षणिकानि इति मन्येत; स्नेहिनां मध्ये बुद्धिमतां चित्तं न चलति। पितुः मृत्यौ ज्येष्ठभ्राता पिता इव, सः सर्वेषां पिता रक्षिता च। सर्वेषां अनुजानां, भोग-जीविका-समानेषु, पुत्रेषु च समं आचर्यात्। अल्पबलानामपि ऐक्यं बलवत्तरम्; तृणैः बद्धः रज्जुः गजमपि बद्धुम् अर्हति। यः परधनं स्वीकृत्य दानं करोति, सः नरकं याति; फलम् तस्यैव धनस्य। दैवस्वस्य नाशेन, ब्राह्मणवित्तस्य हरणेन, ब्राह्मणप्रतिषेधेन च कुलस्य कुलीनता नश्यति। ब्रह्मघ्नः, सुरापः, स्तेयी, व्रतभङ्गी च, तेषां प्रायश्चित्तं अस्ति; कृतघ्नस्य नास्ति। न्यूनस्य, भग्नस्य, पतितस्य, पराजितस्य, परदारगृहे वसतः, तस्य पिण्डं देवपितरः न गृह्णन्ति। चत्वारः पतिताः—कृतघ्नः, अकृतज्ञः, दीर्घकोपः, अनृतवादी, तेषां पञ्चमः तेषु जातः। दुष्टशत्रुः दुर्बलः अपि न अवज्ञेयः; लघ्वग्निः अपि यदि अनियन्त्रितः, जगत् दहति। यः यौवने शान्तः, स एव शान्तः; जरायां सर्वे शान्ताः भवन्ति। हे विप्रश्रेष्ठ, धनं सर्वेषां सामान्यं, मार्गवत्; ‘मम’ इति चिन्त्य सुखं न लभ्यते। शरीरं दोषाधीनम्, मनोनिष्ठम्; मनो नष्टे दोषा नश्यन्ति; तस्मात् मनः रक्ष्यं, मनसि स्वस्थे दोषाः जायन्ते। दुष्टमित्रं युवत्यां, पापराजानं, कुपुत्रम्, कुत्रियाम्, कुदेशं च दूरात् परिहरेत्। धर्मः गतः, तपः चपलः, सत्यं दूरस्थम्, पृथिवी शुष्का, जनाः छद्मिनः, विप्राः लोभिनः, स्त्रियः चपलाः, अधमाः उच्चाः—कलौ युगे दुःखमिदम्! धन्याः मृताः। धन्याः ये स्वदेशनाशं, कुलक्षयं, परपतिव्रतान्, पतितपुत्रं च न पश्यन्ति। कुपुत्रे न सुखं, कुत्रियायां न रमणीयता; मिथ्यामित्रे न विश्वासः, पापराज्ये न जीवितम्। परान्नं, परधनं, परशय्या, परदारा, परगृहे वासः—एते इन्द्रस्य अपि श्रीं हरन्ति। संभाषणेन, स्पर्शेन, सहवासेन, सहभोजनम्, सहासनम्, सहशयनम्, सहयात्रया, पापः पुरुषेषु व्याप्यते। स्त्रियः सौन्दर्यं त्यजन्ति, तपः कोपेन नश्यति, गावः द्वारचारणेन, विप्राः शूद्रभोजनेन। सहासनम्, सहशयनम्, सहभोजनम्, सहपङ्क्तिसंमिश्रणम्, जलमिव घटात् घटं पापं व्याप्यते। भोगे दोषाः बहवः, संयमे गुणाः बहवः; अतः शिष्यं वा पुत्रं वा संयमयेत्, न लालयेत्। शरीरिणां यात्रा जरारूपा, पर्वतानां जरा जलम्, स्त्रीणां जरा अवियोगः, वस्त्राणां जरा सूर्यः।