गरुडपुराणम्

कथां शृणु, हे महाभागः। एकदा मुनयः धर्मार्थं संवादं कुर्वन्तः, जीवनस्य विविधानां रहस्यानां विवेचनं चक्रुः। तत्रैके ब्रुवन्ति—दरिद्रस्य विषं संचितं, वृद्धस्य युवती विषवत्, तृणात् अधीतं ज्ञानं विषरूपम्, अजीर्णे भोज्यं विषमेव। यः स्वरः शुद्धो नास्ति तस्य गीतं प्रियं, अधमस्य उच्चासनं प्रियं, दरिद्रस्य दानं प्रियतमा वस्तु, युवती भूम्याः प्रियं। अत्यधिकं जलपानं, कठोरभोजनं, धातुक्षयः, वेगनिग्रहः, दिवास्वप्नः, रात्रौ जागरणं—एतेषु षट्सु रोगा वसन्ति। मध्याह्नसूर्यस्य संस्पर्शः, अतिकामः, श्मशानधूमः, अग्नौ हस्तस्य तापनं, रजस्वलां निरीक्षणं, एतानि च सर्वाणि दीर्घायुषः ह्रासं कुर्युः। शुष्कमांसं, वृद्धायाः संसर्गः, प्रातः सूर्यः, नवदधि, प्रभाते मैथुनं, निद्रा—एतेषु षट्सु शीघ्रमेव प्राणहानिः। नवान्नघृतं, द्राक्षा, युवती, क्षीरपाकः, उष्णजलम्, वृक्षस्य छाया—एतानि अपि शीघ्रं प्राणनाशाय भवन्ति। कूपजलम्, वटवृक्षस्य छाया, स्त्रियाः स्तनः—शीतकाले उष्णं, ग्रीष्मे शीतलं। त्रीणि शीघ्रं बलदायकानि—बालकस्य तैलाभ्यङ्गः, उत्तमं भोजनं, विश्रामः। त्रीणि शीघ्रं बलापहानि—यात्रा, मैथुनं, ज्वरः। शुष्कमांसं, क्षीरं, स्त्रीशत्रुसंयोगः—राज्ञः सहितं न सेव्यम्, त्वरितं वैरं जनयन्ति। यः मलिनवस्त्रधारी, दन्तधावनं न कुर्यात्, अतिभोजनशीलः, कटुवादी, उदयास्तमये स्वपिति—तं लक्ष्मीः अपि त्यजति, चक्रधरं यथा। यः निरन्तरं तृणच्छेदनं, भूमिखननं, पादप्रक्षालनं, दन्तधावनस्य त्यागं, मलिनवस्त्रधारणं, कठोरकेशः, द्विस्वप्नशीलः, नग्नशयनं, अतिभोजनं वा अतिक्रन्दनं, स्वशरीरशय्यायाः वादनं—एतेषु केशवस्य लक्ष्मीः अपि नाशं गच्छति। यः शिरसि सुमनः धारयति, विशेषतः गन्धयुक्तं पाणाडरं, तस्य दारिद्र्यं नश्यति। दीपस्य पश्चिमच्छाया, शय्यासनस्य छाया, राजकुल्याः रजः—एषु श्रीः वसति। प्रातः सूर्यः, मृतशरीरधूमः, वृद्धा, नवदधि, मार्जनरजः—दीर्घायुषः इच्छुः एतानि न सेवेत। गजानां, अश्वानां, रथानां, धान्यानां, गावां च रजः शुभम्; गर्दभस्य, उष्ट्रस्य, अजायाः रजः अशुभम्। गावः, धान्यरजः, पुत्रस्य शरीररजः—एषु पापविनाशनं, पुण्यवर्धनं च। अजायाः, गर्दभस्य, मार्जनरजः—एषु महापातकं, क्लेशजनकं च। सूपप्रवातः, नखाग्रजलम्, स्नानवस्त्रजलम्, केशप्रक्षालनजलम्, मार्जनरजः—एतेषां सेवनात् पूर्वसञ्चितं पुण्यं नश्यति। न ब्राह्मणयोः मध्ये, न ब्राह्मणाग्न्योः मध्ये, न दम्पत्योः मध्ये, न स्वामिदासयोः मध्ये, न अश्ववृषयोः मध्ये गन्तव्यम्। कः पण्डितः स्त्रीषु, राजसु, वह्नौ, सर्पेषु, श्रुतपाठे, शत्रुसेवायाम्, विषये वा विश्वासं स्थापयेत्? अविश्वास्ये न विश्वासः, विश्वस्यापि न अतिविश्वासः; विश्वासात् भीः जायते, मूलं छिनत्ति। शत्रुणा शमं कृत्वा यः विश्वसति, स वृक्षाग्रे शयनवत्; पतित्वा एव जागर्ति। नातिश्लक्ष्णः, नातिकठोरः; श्लक्ष्णः श्लक्ष्णैः, कठोरः कठोरैः जय्यः। नातिसाधुः, नातिश्लक्ष्णः; ऋजवः छिद्यन्ते, वञ्चकाः तिष्ठन्ति। फलिनः वृक्षाः नमन्ति, साधवः नम्राः; शुष्कवृक्षाः, मूर्खाः च न नमन्ति, भङ्गं यान्ति। यथा अनिष्टानि अकाम्यानी आगच्छन्ति, तथैव पुरुषः अवसरं गृहीत्वा कार्यं कुर्यात्, मार्जारः इव। सज्जनेषु पूर्वं पश्चात् च यत्नेन, वित्तेन च व्यवहर्यं; दुर्जनेषु यथेष्टं। षड्भिः कर्णैः रहस्यं प्रकाशते; चतुर्भिः रक्ष्यते; द्वयोः मध्ये ब्रह्मापि न जानाति। या धेनुः न दुह्यते न गर्भिणी, किमस्याः प्रयोजनम्? यो पुत्रः न पण्डितः न धर्मात्मा, किमस्य उपयोगः? एकः अपि गुणवान्, विद्वान्, बुद्धिमान् पुत्रः कुलं उद्धरेत्, यथा एकः चन्द्रः नभः प्रकाशयति। एकः सौरभयुक्तः पुष्पितवृक्षः सर्वं वनं सुरभिं करोति, तथैव गुणी पुत्रः कुलस्य कीर्तिं वर्धयति। शतं पुत्राणां गुणहीनानां किम्? एकः गुणवान् पुत्रः तमः नाशयति, चन्द्रः इव, न सहस्रतारकाः। पञ्चवर्षाणि लालयेत्, दशवर्षाणि ताडयेत्; षोडशे वर्षे मित्रवत् आचरितव्यम्। जातः पुत्रः पितुः भार्यां हरति, वृद्धः वित्तं हरति, मृतः प्राणान् हरति; पुत्रात् शत्रुः न विद्यते। केचित् व्याघ्राः मृगमुखाः, केचित् मृगाः व्याघ्रमुखाः; स्वभावज्ञाने अभावे, सर्वत्र अविश्वासः। धीराणां दोषः एक एव—जनाः तान् दुर्बलान् इति मन्यन्ते। एतद् ग्राह्यम्—सुखानि क्षणिकानि; प्रेम्णि च, बुद्धिमन्तः चिन्तां न कुर्वन्ति। पितरि मृते ज्येष्ठभ्राता एव पिता, सर्वेषां पिता रक्षिता च स्यात्। समानविभागे, उपभोगे, जीविकायाम्, पुत्रेषु च समभावः कर्तव्यः। एवं मुनयः धर्मस्य रहस्यानि विवेच्य, जीवनस्य मार्गं प्रदर्शयन्ति।