गरुडपुराणम्

शृणु, विप्रश्रेष्ठ! एकदा धर्मोपदेशकः महाजनानां मध्ये उपविशत्, तान् विविधैः नीतिशास्त्रवचोभिः उपदिदेश। सः प्राह—“यदि स्त्रियः अधः पातालमध्ये अपि स्युः, उच्छ्रितगृहमध्ये वा, केशाभावात् ताः न लभ्यन्ते चेत्, तर्हि कः ताः प्राप्नुयात्? रहस्यानां ज्ञाता, स्वजनानां कंटकः, तीक्ष्णबुद्धिः च, सः स्वजनानां शत्रोः अपि अधिकं दुःखं जनयति। यः बालकं मधुरैः भोज्यैः तुष्टिं जनयति, शिष्यं शासनेन, स्त्रियम् अर्थेन, देवान् तपसा, सर्वान् जनान् सदाचार्य, सः एव विद्वान् उच्यते। ये मित्रं कपटेन, धर्मं अशौचेन, संपदं परपीडया, ज्ञानं सुकरतया, स्त्रियम् बलात् च इच्छन्ति, ते मूढाः न सन्ति। यः मूर्खः फलं लभितुम् इच्छन् फलद्रुमं छिनत्ति, सः केवलं फलशून्यतां प्राप्नोति, महद् दोषं च आप्नोति। धनाढ्यः तपस्वी, देशाद् दूरस्थः कर्मकरः, मद्यपः, पतिव्रता च—हे ब्राह्मन्, एषु अहं न विश्वसिमि। अविश्वास्ये न विश्वासः कर्तव्यः, मित्रे अपि न; मित्रं कोपितः सर्वाणि रहस्यानि प्रकाशयति। सर्वेषां प्राणिनां विश्वासः, सर्वेषां प्रति शुभभावः, आत्मनः स्वभावस्य गुह्यत्वं—एषा धर्मिष्ठस्य लक्षणा। यत्र यः कर्मकर्ता, तत्र तस्य अनुगमनं कर्तव्यम्; सर्वत्र धैर्येण बुद्ध्या च आचरितव्यम्। वृद्धास्त्री, नवान्नं सुरा, शुष्कमांसम्, त्रिविधमूलानि, रात्रौ दधि, दिवास्वप्नः—बुद्धिमान् एतान् वर्जयेत्। दरिद्रस्य संज्ञाय विषम्, वृद्धस्य युवती विषम्, तृणात् शिक्षितं ज्ञानं विषम्, अजीर्णे भोजनं विषम्। गायनं स्वरशून्यस्य प्रियं न, नीचस्य उच्चासनं, दरिद्रस्य दानं, भूमेः युवती प्रियं। अत्यधिकं जलपानं, कठिनभोजनं, धातुक्षयः, वेगनिग्रहः, दिवास्वप्नः, रात्रौ जागरणम्—एतेषु षट्सु रोगाः वसन्ति। मध्याह्नसूर्यस्य स्पर्शः, अतिव्यवायः, श्मशानधूमः, अग्नौ हस्तस्य तापः, रजस्वलाङ्गनावलोकनम्, सर्वेषां च योगः—दीर्घायुषः ह्रासाय भवन्ति। शुष्कमांसम्, वृद्धाङ्गना, प्रातः सूर्यः, नवनीतम्, प्रभाते मैथुनम्, निद्रा—एते षट् शीघ्रं प्राणान् हरन्ति। नवनीतं, द्राक्षा, युवती, क्षीरपाकाः, उष्णोदकम्, तरोः छाया—एते षट् अपि शीघ्रं प्राणान् हरन्ति। कूपजलम्, वटतरुच्छाया, स्त्रियाः स्तनः—शीतकाले उष्णानि, उष्णकाले शीतलानि भवन्ति। त्रयः शीघ्रं बलं ददाति—बालकस्य तैलाभ्यङ्गः, उत्तमं भोजनं, विश्रान्तिः। त्रयः शीघ्रं बलं हरन्ति—यात्रा, मैथुनम्, ज्वरः। शुष्कमांसम्, दुग्धम्, सततम् स्त्री वा शत्रुसंयोगः, नृपैः सह न सेवनीयम्—क्षणेन वैरं जनयति। मलिनवस्त्रधारी, दन्तधावनरहितः, अतिभोजनशीलः, कटुवादिन्, प्रातः सायं च शयानः—तं लक्ष्मीः चक्रधरस्य अपि त्यजति। सततम् तृणच्छेदनम्, भूमिखननम्, पादपरीक्षणम्, दन्तधावनरहितः, मलिनवस्त्रधारणम्, कठोरकेशः, द्विवारं निद्रा, नग्नशयनम्, अतिभोजनम्, अतिहासः, स्वशरीरे शय्यायाः वा वाद्यक्रीडा—एतेषु केशवस्य अपि श्रीः नश्यति। सुस्नातमस्तकः, विशुद्धपादः, कुलस्त्रीसेवा, अल्पभोजनम्, नग्नशयनत्यागः, निषिद्धदिने मैथुनत्यागः—एते षट् दीर्घनष्टां श्रीम् पुनः आनयन्ति। मूर्ध्नि पुष्पधारणेन, विशेषतः गन्धयुक्तेन पाणाडरेण, पापं नश्यति। दीपस्य पश्चिमच्छाया, शय्यायाः वा आसनस्य छाया, राजकुलधूलिः—एत्र श्रीः वसति। प्रातः सूर्यः, श्मशानधूमः, वृद्धाङ्गना, नवनीतम्, मार्जनरजः—दीर्घायुषः इच्छन् एतानि वर्जयेत्। गजधूलिः, अश्वधूलिः, रथधूलिः, धान्यधूलिः, गोधूलिः—मङ्गलाय। गर्दभधूलिः, उष्ट्रधूलिः, अजधूलिः—अमङ्गलाय। गोधूलिः, धान्यधूलिः, पुत्रदेहधूलिः—एषा धूलिः अतीव पुण्यदा, महापातकनाशिनी। अजगर्दभमार्जनरजः—एषा धूलिः महापापदा, महाशौचभङ्गकारिणी। सूपप्रवातः, नखाग्रशौचजलम्, स्नानवस्त्रजलम्, केशधौतजलम्, मार्जनरजः—एते पूर्वार्जितं पुण्यं नाशयन्ति। द्वयोः ब्राह्मणयोः मध्ये, ब्राह्मणाग्नेः मध्ये, दम्पत्योः मध्ये, स्वामिदासयोः मध्ये, अश्ववृषभोः मध्ये—न गच्छेत्। कः बुद्धिमान् स्त्रीषु, नृपेषु, वह्नौ, सर्पेषु, वेदपाठे, शत्रुसेवायाम्, भोगेषु वा विश्वासं कुर्यात्? अविश्वास्ये न विश्वासः, विश्वास्ये अपि न अतीव; विश्वासात् भीः जायते, मूलं छिनत्ति। शत्रुणा संधिं कृत्वा यदि विश्वसेत्, स वृक्षाग्रे शयनवत्; पतित्वा एव बोधः। न अतीव सौम्यः भवेत्, न अतीव कठोरः; सौम्यः सौम्यैः, कठोरः कठोरैः जियते। न अतीव सरलः, न अतीव मृदुः; सरलतरवः छिद्यन्ते, कुभूतयः तिष्ठन्ति। फलवन्तः वृक्षाः नमन्ति, गुणवन्तः जनाः विनयवन्तः; शुष्कवृक्षा, मूर्खाः न नमन्ति, न झुकन्ति, केवलं भिद्यन्ते। यथा अनिष्टानि अकस्मात् आगच्छन्ति, तथा पुरुषः अवसरान् चौरवत् उपादद्यात्। सज्जनेषु पूर्वं पश्चात् च अत्युत्तमेन यत्नेन, वित्तेन च व्यवहारः कार्यः; दुर्जनेषु यथेष्टं आचरेत्। षट्कर्णे रहस्यं प्रकटीभवेत्, चतुष्कर्णे रक्ष्यते; द्वयोः मध्ये रहस्यं ब्रह्मापि न जानाति। दोहदहीना धेनुः किम्? न गर्भिणी वा? न विद्वान् न धर्मशीलः पुत्रः किमर्थम्?” एवं धर्मोपदेशकः, धर्मस्य नीत्याः च रहस्यं प्रकटयन्, तान् शिष्यान् उपशिक्षयामास।