गरुडपुराणम्

शौनकस्य प्रश्नान् प्रति महर्षिः सूतमुनिः धर्मज्ञानं विविधान् उपदिशन् कथयति। स एवम् आह— मातृभिः, भगिन्याभिः, पुत्र्याभिः च सह एकाकी न उपवेशनम् उचितम्; यतः इन्द्रियसमूहः बलवान् अपि विदुषः मनः मोहयति। स्वस्त्रीषु विपरीतभावः न विद्यते; यथायोग्यं कारणं, तथा तस्य दण्डः अपि भवति। युगवायोः, अश्वस्य, महोदधेः च गमनम् अवगन्तुं शक्यते; किं तु अनिरागमना स्त्रियाः मनः न अवगन्तुं शक्यते। न किञ्चित् क्षणम्, न एकान्तः, न किञ्चित् याचनम्; एवं, हे शौनक, स्त्रीणां पतिव्रता धर्मः उत्पद्यते। या स्त्री पतिसंयुक्ता, सा केवलं तस्य सेवायाम् हर्षम् अनुभवति, अन्यान् रम्यांश् अपि दृष्ट्वा; पुरुषस्य तु अन्यस्त्रीप्राप्तिः न दोषः। या माता कामेन मोदिता, तया गूढकार्याणि यदि कृतानि, तानि पुत्रैः विशेषतः सदाचारयुक्तैः न चिन्तनीयानि। पराश्रिता निद्रा, अन्येच्छानुसारं गमनम्, हास्यं, असत्यदुःखम्, विक्रीतशरीरम्, कामिनां नखैः विदारितग्रीवा, बहुभूषणयुक्तग्रीवा—एवं वैश्या जगति मह्यमूल्या इति प्रसिद्धम्। अग्निः, आपः, स्त्री, मूढः, सर्पः, राजगृहः—एतेषु षट्सु, अन्यैः सेवनीयम्; किन्तु तानि जीवनं त्वरितं हरन्ति। विद्वान् ब्राह्मणः वेदशास्त्रेषु निपुणः भवति, राजा शासनकौशलयुक्तः धर्मिष्ठः भवति, रम्या युवती गुणवती कामिनी भवति—एतत् आश्चर्यं न; किन्तु दरिद्रः कदाचित् पापं न कुर्यात्, तदेव महदाश्चर्यम्। स्वदोषान् परेषु न प्रकाशयेत्; परविद्यायाः दोषान् अपि न उद्घाटयेत्। कूर्मवत् स्वाङ्गानि गुप्त्याः स्थापयेत्, परदोषान् निरीक्षेत्। यदि स्त्रियः पातालमध्ये वा, उच्चपर्वतपृष्ठे वा स्थिताः, केशाभावेन अप्राप्ताः, तर्हि कस्य द्वारा ताः अप्राप्याः स्युः? यो जनः तीक्ष्णः, गूढज्ञानवान्, स्वजनानां शूलः, सः बहु दुःखं जनयति, बाह्यशत्रोः स्पष्टशत्रुत्वात् अधिकम्। बालकं मिष्टान्नैः, शिष्यं शीलनिष्ठया, स्त्रीं धनैः, देवांश् तपसा, सर्वजनान् सदाचारैः यः तुष्टिं करोत्, सः विद्वान् इति कथ्यते। यः मित्रं कपटेन, धर्मं अशुद्ध्या, संपदं हिंसया, ज्ञानं आलस्येन, स्त्रीं बलात् यः प्राप्तुम् इच्छति, सः न बुधः। मूढः यदि फलार्थं फलवृक्षं छिनत्ति, तस्य फलहीनता, महापापं च स्यात्। धनाढ्यसंन्यासी, दूरस्थश्रमिकः, मद्यपी, पतिव्रता स्त्री—हे ब्राह्मन्, एषु विश्वासः मम नास्ति। अविश्वास्ये विश्वासः न कर्तव्यः, मित्रे अपि न; यतः मित्रः कुपितः सर्वगूढानि प्रकाशयति। सर्वभूतेषु विश्वासः, सर्वेषु सौम्यता, स्वभावस्य गुप्तिः—एषा सदाचारस्य लक्षणा। यत्र यत्र कर्म आरभ्यते, तत्र कर्तारम् अनुसरति; सर्वत्र धैर्यं, बुद्धिम् च योजयेत्। विद्वान् वृद्धस्त्रीं, नूतनमद्यम्, शुष्कमांसम्, त्रिधातुकाण्डम्, रात्रौ दधि, दिवासुप्तिम् त्यजेत्। दारिद्र्ये भोजनसंग्रहः, वृद्धायाः युवती, तृणात् अधीतं ज्ञानम्, अपचयकाले भोजनम्—एते विषम्। कण्ठहीनस्य गीतम्, निम्नस्य उच्चासनम्, दरिद्रस्य दानम्, भूम्याः युवती प्रियः। अत्यधिकं जलपानम्, कठिनभोजनम्, धातुक्शयः, वेगनिग्रहः, दिवासुप्तिः, रात्रौ जागरणम्—एतेषु षट्सु, रोगाः जनान् वसन्ति। मध्याह्नसूर्यस्य स्पर्शः, अत्यधिकं मैथुनम्, श्मशानधूमः, अग्निस्पर्शः, रजस्वलायाः दर्शनम्—एतेषु दीर्घायुषः क्षयः। शुष्कमांसम्, वृद्धस्त्री, प्रातः सूर्यः, नवदधि, प्रातः मैथुनम्, निद्रा—एतेषु षट्सु, शीघ्रं आयुः नश्यति। नवघृतम्, द्राक्षा, युवती, क्षीरभोजनम्, उष्णजलम्, वृक्षच्छाया—एतेषु षट्सु, शीघ्रं आयुः नश्यति। कूपजलम्, वटच्छाया, स्त्रीस्तनः—शीतकाले उष्णः, ग्रीष्मे शीतलः। त्रयो बलं शीघ्रं ददति—बालस्य तैलमर्दनम्, उत्तमं भोजनम्, विश्रामः। त्रयो बलं शीघ्रं हरन्ति—यात्रा, मैथुनम्, ज्वरः। शुष्कमांसम्, क्षीरम्, सततं पत्न्या वा शत्रुणा सह संगः—राज्ञा सह सेवितम् न कर्तव्यम्; तद् त्वरितं विछेदम् जनयति। लक्ष्मीः अपि चक्रधारिणम् त्यजति, यदि सः मलिनवस्त्रधारी, दन्तधावनं वर्जयति, अतिभोजनम् करोति, कठोरवचनम् भाषते, सूर्यास्ते वा सूर्योदयकाले सुप्तः। तृणच्छेदनम्, भूमिखननम्, पादधावनम्, दन्तधावनस्य त्यागः, मलिनवस्त्रधारणम्, कठोरकेशः, द्विवारं निद्रा, नग्नशयनम्, अतिभोजनम्, अतिहास्यः, स्वशरीरे वा शय्यायाम् संगीतम्—एतेषु केशवस्य अपि संपत्तिः नश्यति। शुद्धशीर्षम्, स्वच्छपादम्, साध्वीस्त्रीसेवा, अल्पभोजनम्, नग्नशयनत्यागः, निषिद्धदिने मैथुनत्यागः—एतेषु षट्सु, दीर्घकालं नष्टं सौभाग्यं पुनः आगच्छति। शिरसि पुष्पधारणेन, विशेषतः सुगन्धिपाणाडरपुष्पेण, दारिद्र्यं नश्यति। दीपस्य पश्चिमच्छायाः, शय्यायाः वा आसनस्य छायाः, धोबीधूलिः—एतेषु लक्ष्मीः वसति। प्रातः सूर्यः, शवधूमः, वृद्धस्त्री, नवदधि, मार्जनधूलिः—दीर्घायुषः इच्छन् एतानि न सेवेत्। गजधूलिः, अश्वधूलिः, रथधूलिः, धान्यधूलिः, गोधूलिः—एते शुभम्; किं तु गर्दभधूलिः, ऊष्ट्रधूलिः, अजधूलिः—एते अशुभम्। गोधूलिः, धान्यधूलिः, पुत्रधूलिः—एषा धूलिः महती पुण्यजननी, महापापं नाशयति। अजधूलिः, गर्दभधूलिः, मार्जनधूलिः—एषा धूलिः महापापजननी, तीव्रदूषणी। शूपवातः, नखाग्रधौतजलम्, स्नानवस्त्रधौतजलम्, केशधौतजलम्, मार्जनधूलिः—एते पूर्वार्जितपुण्यं नाशयन्ति। द्वयोः ब्राह्मणयोः मध्ये, ब्राह्मणाग्नेः मध्ये, दम्पत्योः मध्ये, स्वामिदासयोः मध्ये, अश्वगोयोः मध्ये—एतेषु मध्ये न गन्तव्यम्। एवं सूतः धर्मस्य, आचारस्य, जीवनस्य च विविधानि तत्त्वानि शौनकाय आदरपूर्वकं निवेदयति।