गरुडपुराणम्

यत्र स्नेहः तत्र भयं भवति, स्नेह एव दुःखस्य पात्रम् इति ज्ञेयम्। दुःखानां मूलं स्नेहे एव स्थितम्, तस्मात् तस्य परित्यागे परमं सुखं लभ्यते। शरीरं हि दुःखसुखयोः निवासस्थानम्, जीवनं च शरीरं च जन्मनैव सह जातौ। यत् अन्येषां आधीनम्, तत् दुःखरूपम्; यत् स्वाधीनम्, तत् सुखरूपं—एवं संक्षेपेण सुखदुःखयोः लक्षणं विज्ञेयम्। सुखस्य अनन्तरं दुःखम्, दुःखस्य च अनन्तरं सुखम्; एवम् एते जनानां मध्ये चक्रवत् परिवर्तेते। यत् गतं, तत् अतीतम्; यदि तिष्ठति, तद् दूरम् एव। अतः वर्तमानकाले एव जीवेत्, शोकैः न पीड्येत। सूत उवाच—न कश्चन कस्यचित् मित्रम्, न च कश्चन कस्यचित् शत्रुः; हेतुभिः एव मैत्री-शत्रुत्वे जायते। कः नु निर्मितवान् ‘मित्र’ इति द्व्यक्षरं पदम्, यः शोकभययोः आश्रयः, स्नेहविश्वासयोः पात्रम्, रत्नगौरवदायकः च। ‘हरि’ इति द्व्यक्षरं नाम किञ्चित् अपि उच्चार्य, मुक्तिप्रदं कवचं धार्यते। न मातरि, न भार्यायाम्, न भ्रात्रे, न पुत्रे—यथा स्वभावसमे मित्रे विश्वासः भवति, तथा न अन्यत्र। यदि स्थिरं स्नेहं इच्छेत्, त्रयाणि दोषाणि वर्जयेत्—द्यूतम्, ऋणदानम्, परस्त्रीगोपनदर्शनं च। न एकाकिना मातृसखा भगिनीसख्यः कन्यासख्यः वा उपवेशः कार्यः; इन्द्रियगणः हि बलवान्, सः अपि पण्डितं प्रमादयति। स्वस्त्रीषु न प्रतिकूलरागः; यथोपायम्, तथा दण्डः इति। युगवायोः, अश्वस्य, अथवा महोदधेः गतिः ज्ञायते, स्त्रियाः अनुरक्तचित्तस्य तु न कदापि। न क्षणमस्ति, न एकान्तः, न याचकः—एवं स्त्रीणां पतिव्रत्यं जायते। या स्त्री पतिसंयुक्ता, सा केवलं तस्यैव सेवायाम् रमते, अन्येषु रमणीयेषु अपि; पुरुषस्य तु अन्यास्त्रीलाभाभावे दोषः न विद्यते। या माता कामवशेन गूढकर्माणि करोति, तस्याः पुत्रैः, विशेषतः सदाचारिभिः, न चिन्तनीयं। पराधीननिद्रा, पराभिमुखजीवनम्, सततहास्यविनोदः, कृत्रिमशोकः, विक्रयाय समर्पितं शरीरम्, दुष्टनखक्षतकण्ठः, बहुभूषणमालिन्यं—एतत् सर्वं वेश्यास्याः मूल्यं लोके प्रसिद्धम्। अग्निः, जलम्, स्त्रियः, मूर्खाः, सर्पाः, राजगृहाणि—एते षड् अपि परसेव्यानि, सन्दर्शनेन अपि प्राणहानिप्रदायकानि। किं आश्चर्यं यदि ब्राह्मणः वेदशास्त्रेषु निपुणः स्यात्? किं वा यदि राजा नीतिशास्त्रकुशलः धर्मिष्ठः स्यात्? किं वा यदि रम्या युवती सदाचारिणी कामिनी च स्यात्? परन्तु दरिद्रः कदापि पापं न करोति चेत्, तत् एव अत्याश्चर्यम्। न स्वदोषान् परेषां समक्षं प्रकाशयेत्, न च परविद्यायाः दोषान्; स्वाङ्गानि कूर्मवत् गुह्यं धारयेत्, परदोषं तु पश्येत्। यदि स्त्रियः अधः पाताले, उच्चगृहेषु वा स्युस्तथापि केशाभावात् न लभ्यन्ते चेत्, तर्हि केन न लभ्यन्ते? यो जनः तीक्ष्णः, रहस्यवित्, स्वजनकण्टकः, सः बाह्यशत्रोः अपि अधिकं क्लेशं जनयति। सः एव पण्डितः, यः शिशुं मधुरैः तुष्टिं, शिष्यं नियमेन, स्त्रियां धनदानेन, देवान् तपसा, सर्वान् सदाचारेण तुष्यति। यो मित्रं कपटेन, धर्मं अशौचेन, श्रीं परपीडया, विद्यां सौख्येन, स्त्रीं बलात् इच्छति—सः न बुद्धिमान्। मूर्खः यदि फलार्थं फलवृक्षं छिनत्ति, सः केवलं फलशून्यतां प्राप्नोति, महान् च दोषः जायते। धनाढ्यसंन्यासी, दूरे कार्यकारी, मद्यपी, पतिव्रता—एतेषु न विश्वसनीयम्। अविश्वास्ये न विश्वसेत्, न च मित्रे अपि; मित्रं कोपितं सर्वं रहस्यं प्रकाशयति। सर्वेषां प्राणिनां विश्वासः, सर्वेषां हितैषिता, स्वभावस्य गुह्यरक्षणम्—एषः सद्गुणिनः लक्षणम्। यत्र यत्र कर्म आरभ्यते, तत्र तत्र कर्तारं अनुवर्तेत; सर्वत्र धैर्यं बुद्धिं च योजयेत्। वृद्धास्त्रीं, नवीनमद्यम्, शुष्कमांसम्, त्रिरूपकन्दम्, रात्रौ दधि, दिवा निद्रां—एतानि पण्डितः वर्जयेत्। दरिद्रस्य समवायः विषम्, वृद्धस्य युवती विषम्, तृणात् अधीतं ज्ञानं विषम्, अजीर्णे भोजनं विषम्। गायकस्य, यदि सः स्वरयुक्तः न स्यात्, गीतम् प्रियतमा न भवति; नीचस्य उच्चासनम्, दरिद्रस्य दानम्, युवत्याः पृथिवी—एतेषु प्रियता दृश्यते। अतीव जलपानम्, कठोरभोजनम्, धातुक्षयः, वेगनिग्रहः, दिवानिद्रा, रात्रौ जागरणम्—एतेषु षट् रोगाः वसन्ति। मध्यान्हसूर्यस्य संस्पर्शः, अतिकामः, श्मशानधूमः, अग्निसंस्पर्शनम्, रजस्वलादर्शनम्, सर्वं च—दीर्घायुषः ह्रासं जनयन्ति। शुष्कमांसम्, वृद्धास्त्री, प्रभातसूर्यः, नवदधि, प्रभाते मैथुनम्, निद्रा—एतेषु षट् शीघ्रं प्राणहानिं कुर्वन्ति। नवनीतं, द्राक्षा, युवती, क्षीरसिद्धं, उष्णजलम्, वृक्षच्छाया—एतेषु षट् अपि शीघ्रं प्राणहानिं कुर्वन्ति। कूपजलम्, वटच्छाया, स्त्रियाः स्तनः—एते शीतकाले उष्णानि, ग्रीष्मे शीतलानि भवन्ति। त्रीणि शीघ्रं बलं यच्छन्ति—बालस्य तैलाभ्यङ्गः, सुपाकाहारः, विश्रामः; त्रीणि शीघ्रं बलं हरन्ति—यात्रा, मैथुनम्, ज्वरः। शुष्कमांसम्, क्षीरम्, सततं स्त्रीशत्रुसंयोगः—राज्ञः सह न सेवनीयम्, त्वरया वैरं जनयन्ति। यः च मलिनवस्त्रधारी, दन्तधावनविहीनः, अतिभोजनशीलः, कटुवादी, प्रातः सायं च शयानः, तं लक्ष्मीः अपि चक्रधरवत् त्यजति। एवं शौनक, सुखदुःखयोः स्वरूपं, मित्रशत्रुत्वयोः कारणानि, स्त्रीस्वभावस्य गूढता, सदाचारस्य लक्षणानि, जीवनोपायस्य रहस्यं च श्रुत्वा, धर्ममार्गे स्थातव्यम्।