गरुडपुराणम्

एकदा सूतः महर्षिं शौनकं संबोध्य धर्मस्य गूढतत्त्वं प्रव्याहरत्। स उवाच—"यस्य कालः न आगतः, सः शतशः शरैः विदारितोऽपि न म्रियते; यस्य तु कालः प्राप्तः, सः तृणाग्रेण स्पृष्टोऽपि जीवितुं न शक्नोति। पुरुषः केवलं यत् प्राप्तव्यं तदेव प्राप्नोति, यत्र गन्तव्यं तत्रैव गच्छति, सुखं वा दुःखं वा यद् विधेयम्, तदेव प्राप्नोति। पुरुषः केवलं दैवविहितं लभते; शोकः किमर्थं? यथा पुष्पफलानि स्वकाले न अतिक्रामन्ति, तथा पूर्वकृतानि कर्माणि अपि स्वकाले एव फलं प्रयच्छन्ति। न च गुणैः, न कुलैः, न विद्यया, न ज्ञानैः, न सद्गुणैः, न शुद्धयाः वंशस्य—एतेषां किञ्चिदपि न कारणम्; केवलं पूर्वजन्मन्याः तपसा उपार्जिता भाग्यलक्ष्मीर्यथा वृक्षेषु फलं ददाति, तथा स्वकाले एव फलं ददाति। यत्र मृत्युः विधीयते, तत्रैव हन्ता अपि आगच्छति; यत्र सम्पद् विधीयते, तत्रैव धनं आगच्छति—सर्वं स्वकर्मणैव आकर्ष्यते। यथा सहस्रेषु गावः मध्ये वत्सः स्वमातरं लभते, तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारम् अनुपश्यति। एवं पूर्वकृतानि कर्माणि कर्तारं अनुसरन्ति; मूढ, त्वया यत् पुण्यं उपार्जितं, तद् भुङ्क्ष्व—किमर्थं शोकः? यथाकृतं शुभाशुभं कर्म, तथा अन्ये जन्मनि कर्ता तानि अनुवर्तते। अधमः पुरुषः परेषां दोषान् सर्षपपरिमाणान् अपि पश्यति, स्वदोषान् तु बिल्वफलपरिमाणान् अपि न पश्यति। रागद्वेषादिषु सक्तानां सुखं कुतः? सत्यं वदामि, यत्र तुष्टिः तत्रैव सुखं वर्तते। यत्रासक्ति, तत्र भयम्; आसक्तिः दुःखस्य पात्रम्। दुःखानां मूलं आसक्तिः; तस्या परित्यागे महत् सुखं भवति। एषः देहः एव दुःखसुखयोः आश्रयः; आयुः च देहः च सहैव जात्याः उपजायते। यत् अन्याश्रितं, तत् दुःखम्; यत् स्वाधीनम्, तत् सुखम्। एतद् संक्षेपेण सुखदुःखयोः लक्षणं विद्धि। सुखस्य अनन्तरं दुःखम्, दुःखस्य च अनन्तरं सुखम्; सुखदुःखे जनानां मध्ये चक्रवत् परिवर्तेते। यत् गतं, तत् गतमेव; यदि तिष्ठति, तर्हि दूरमेव। वर्तमानं एव जीवेत्, न शोकात् पीड्येत। अन्यस्मिन्नेव काले सूतः पुनः उवाच—"न कश्चित् कस्यचित् मित्रम्, न च कश्चित् शत्रुः; हेतुभ्यः एव सौहार्दशत्रुत्वे जायेते। कः सृष्टवान् 'मित्र' इति द्व्यक्षरशब्दं, यः शोकभीतानां शरणं, स्नेहविश्वासयोः पात्रं, रत्नगौरवदायकम्? 'हरि' इति द्व्यक्षरं नाम एकवारमपि उच्चार्य, मोक्षमार्गे रक्षां लभते। न मातरि, न भार्यायां, न भ्रातरि, न पुत्रे, यथा स्वभावसमे मित्रे विश्वासः भवति। यः स्थिरं स्नेहं इच्छति, सः त्रयः दोषान् वर्जयेत्—द्यूतम्, ऋणदानम्, परस्त्रीगमनम्। न एकान्ते मातरम्, न भगिनीं, न पुत्रीं उपविशत्; इन्द्रियगणः अपि धीरं पुरुषम् अपकर्षति। स्वस्त्रीषु विरुद्धः रागः न दृश्यते; साधनानुसारं एव दण्डः वा दण्डः। युगवातस्य, अश्वस्य, महोदधेः गतिः ज्ञातुं शक्यते, न तु अनार्तस्य स्त्रियाः मनः। न किञ्चित् क्षणम्, न एकान्तम्, न च कश्चित् याचकः; एवं स्त्रीणां पतिव्रत्यं जायते। या स्त्री पतिसंयुक्ता, सा केवलं तस्य सेवा एव रमते, अन्येषु रमणीयेष्वपि; पुरुषस्य तु परस्त्रीप्राप्त्यभावः दोषः न स्मृतः। या माता कामवशेन गूढकर्म करोति, तस्याः कर्म पुत्रैः विशेषतः सदाचारिभिः न चिन्तनीयं। या निद्रा पराश्रिता, यः परेच्छानुगः, निरन्तरं हास्यं हसितं च, अशुद्धदुःखं, विक्रयार्पितदेहं, दुष्टनखक्षतकण्ठं, बहुभूषणकण्ठं—एवं रूपं वेश्यास्य मूल्यं लोके प्रसिद्धम्। अग्निः, आपः, स्त्रियः, मूर्खः, सर्पः, राजगृहं—एते षड् अपि अन्यैः सेवनीयाः, किन्तु एकक्षणे जीवितं हरन्ति। यदि ब्राह्मणः वेदशास्त्रपारगः भवति, अथवा राजा नीतिकुशलः धर्मिष्ठः भवति, अथवा रमणीया युवती गुणवती अपि कामिनी भवति—एषु किं आश्चर्यम्? किन्तु यदि दरिद्रः कदापि पापं न करोति, तद् एव आश्चर्यम्। स्वदोषं परेषां वा न प्रकाशयेत्, न च परविद्यायाः दोषं; कूर्मवत् स्वाङ्गानि गुह्यं धारयेत्, परदोषं पश्येत्। यदि स्त्रियः अधोभूमौ वा, उच्चपर्वतेषु वा, न लभ्यन्ते केवलं केशाभावात्, तर्हि केन न प्राप्यन्ते? यः तीक्ष्णः, रहस्यज्ञः, स्वजनकण्टकः, सः बहिः शत्रोः अपि अधिकं क्लेशं जनयति। सः पण्डितः, यः बालं मधुरैः तुष्णाति, शिष्यं शासनेन, स्त्रीं वित्तेन, देवान् तपसा, सर्वान् जनान् सदाचार्येण तुष्णाति। यः कपटेन मित्रं, अशुद्ध्या धर्मं, परपीडया सम्पदं, लाघवेन विद्यां, बलात् स्त्रीं लभते—सः न पण्डितः। यः मूढः फलवतीं वृक्षं फलार्थं छिनत्ति, सः निष्फलं प्राप्नोति, महद् दोषं च लभते। धनवान् यतिः, दूरस्थः श्रमिकः, मद्यपः, पतिव्रता स्त्री—एषु न विश्वासः। अविश्वास्ये न विश्वासं कुर्यात्, न च मित्रेऽपि; मित्रं क्रुद्धं सर्वं रहस्यं प्रकाशयेत्। सर्वेषु भूतेषु विश्वासः, सर्वेषु भूतेषु हितं, स्वभावस्य गुह्यगोपनं—एषः साधोः लक्षणम्। यत्र कर्म आरभ्यते, तत्र कर्तारं अनुसरन्, सर्वत्र धैर्यबुद्ध्या आचरन्। वृद्धां स्त्रीं, नवमद्यं, शुष्कमांसं, त्रिविधं मूलं, रात्रौ दधि, दिवा निद्रां—एतानि पण्डितः वर्जयेत्। एवं सूतः धर्मस्य रहस्यं महर्षये शौनकाय निवेदयामास।