गरुडपुराणम्

सत्यशुद्धिसम्पन्नस्य स्वर्गलाभः कष्टो न भवति; यः सत्यवचनवान्, स अश्वमेधयागात् अपि श्रेष्ठः भवति। तु दुष्टचित्तस्य, यः पापकर्मणा मलिनः, तस्य शुद्धिः न भवति, यद्यपि सहस्रवारं मृद्वा शतवारं जलैः स्नानं कुर्यात्। यः हस्तपादचित्तैः संयतः, ज्ञानतपःकीर्तिसम्पन्नः, स तीर्थयात्राफलम् अवाप्नोति। स न सम्मानैः हर्षं अनुभवति, न तु अपमानैः क्रुद्धः भवति; क्रुद्धः अपि, स कठोरवचनं न वदति—एवं धर्मिष्ठस्य लक्षणम्। समये हितवचनं दीनाय, बुद्धिमते, मधुरभावाय यः वदति, तस्य वचनैः जनः न तुष्यति। मन्त्रबलात्, शक्त्या, बुद्ध्या, प्रयत्नेन वा, मनुष्यः अप्राप्यं न प्राप्नोति; अतः शोकस्य कारणं किम्? यद् अहम् अनायासेन प्राप्तवान्, यद् मया प्रेषितम्, तत् यत्र यत्र आगतम्, तत्र तत्र गतम्; शोकस्य कारणं किम्? रात्रौ, नानाविहगाः एकतरुं समागच्छन्ति; प्रभाते, ते पृथग्गच्छन्ति—एषु शोकस्य कारणं नास्ति। यत्र यात्रिकाः सहचराः सन्ति, तत्र यदि कश्चित् शीघ्रं गच्छेत्, तत्र अपि शोकस्य कारणं नास्ति। सर्वे भूताः अनाविर्भूत्यां आरम्भन्ति, मध्ये आविर्भूत्यां वर्तन्ते, अन्ते पुनः अनाविर्भूत्यां गच्छन्ति, हे शौनक, तत्र शोकस्य कारणं नास्ति। यस्मिन्नेव काले मृत्युः न आगतः, स शतशरैः विद्धः अपि न मृत्युः; यस्मिन्नेव काले मृत्युः आगतः, स तृणस्पर्शेन अपि न जीवति। यः प्राप्तव्यं, तदेव लभते; यत्र गन्तव्यं, तत्र एव गच्छति; यः दुःखं वा सुखं वा, तदेव लभते। यः प्राप्तव्यं, तदेव लभते; शोकस्य उपयोगः कः? यथा पुष्पफलानि स्वकाले न अतिवर्तन्ति, तथा पूर्वकृतानि कर्माणि अपि स्वकाले फलन्ति। न चरित्रम्, न कुलम्, न विद्यायाः शुद्धिः, न गुणाः, न वंशशुद्धिः—एतेषु किमपि न फलति; केवलं पूर्वजन्मनां तपःसंपादितं भाग्यं स्वकाले फलं ददाति, यथा वृक्षाः। यत्र मृत्युः निश्चितः, तत्र हन्ता आगच्छति; यत्र संपदः निश्चितः, तत्र धनं आगच्छति; सर्वे स्वकर्मणा आकर्ष्यन्ति। पूर्वकृतं कर्म कर्तारं अनुसरति, यथा सहस्रगोषु बछः मातरम् एव गच्छति। एवं पूर्वकृतानि कर्माणि कर्तारं अनुसरन्ति; हे मोहित, पूर्वसंपादितं सुखं उपभुज्य, शोकं मा कुरु। यथा पूर्वकृतं कर्म, शुभं वा अशुभं वा, तदन्यजन्मनि कर्ता तस्य अनुचरति। दुष्टः जनः परदोषं लघुतरं अपि पिण्डवत् पश्यति, स्वदोषं महत्त्वं अपि बिल्वफलवत् न पश्यति। रागद्वेषादिषु आसक्तानां सुखं क्वापि नास्ति, हे द्विज, अहं पश्यामि यत्र तुष्टिः, तत्र एव सुखम्। यत्र आसक्तिः, तत्र भयम्; आसक्तिः दुःखस्य पात्रम्; दुःखस्य मूलम् आसक्तिः; अतः त्यक्त्वा ताम्, महत् सुखम्। शरीरं दुःखसुखयोः निवासस्थानम्; जीवनं च शरीरं च जन्मतः सह जातम्। यद् पराधीनम्, तद् दुःखम्; यद् स्वाधीनम्, तद् सुखम्; एतत् संक्षेपेण सुखदुःखस्य लक्षणम्। सुखानन्तरं दुःखम्, दुःखानन्तरं सुखम्; सुखदुःखं जनानां मध्ये चक्रवत् परिवर्तते। यद् गतं, तत् भूतम्; यदि तिष्ठति, तद् दूरम्; वर्तमानम् एव जीवेत्, शोकात् विमुक्तः। सूत उवाच—कोऽपि कोऽपि मित्रं नास्ति, कोऽपि कोऽपि शत्रुः नास्ति; मित्रता-शत्रुत्वं केवलं कारणात् उत्पद्यते। कः द्व्यक्षरं 'मित्र' शब्दं निर्मितवान्, यः शोकभयस्य आश्रयः, प्रेमविश्वासस्य पात्रम्, रत्नगौरवदायकः च? यः 'हरि' शब्दं एकवारं अपि उच्चारयति, स मोक्षमार्गे रक्षां लभते। न मातरि, न पत्न्यां, न भ्रातृसुतयोः, यथा स्वभावमित्रे विश्वासः भवति, तथा अन्यत्र नास्ति। दीर्घस्नेहं इच्छेत् चेत्, त्रयः दोषाः वर्जनीयाः—जुआ, ऋणदानं, परस्त्रीदर्शनं गोपने। मातृ, भगिनी, पुत्र्या सह एकाकी न उपविशत्; इन्द्रियसमूहः महाबलवान् अपि बुद्धिमन्तं विचालयति। स्वस्त्रियः विषये प्रतिकूलरागः नास्ति; यथा साधनम्, तथा दण्डः। युगवायोः, अश्वस्य, महासमुद्रस्य च गमनम् ज्ञातुं शक्यते; किंतु अनासक्ताया स्त्रियाः मनः ज्ञातुं न शक्यते। न क्षणः, न एकान्तः, न याचकः; अतः हे शौनक, स्त्रियः पतिव्रता भवति। यः स्त्री पतिसंयुक्ता, तस्य सेवा एव रमणीय; अन्येषु रम्यं अपि, तस्य नास्ति; पुरुषस्य परस्त्रीलाभाभावः दोषः न गण्यते। मातुः गूढकर्माणि यानि कामात् कृतानि, तानि पुत्रैः विशेषतः सदाचारैः न चिन्तनीयानि। पराधीननिद्रा, परेच्छानुगमनं, सततहास्यं, असत्यदुःखम्; विक्रयार्पितशरीरम्, कामिनां नखैः विदारितकण्ठम्, बहुभूषणैः भूषितग्रीवम्—एतत् विश्वे वेश्यास्य मूल्यं गण्यते। अग्निः, आपः, स्त्रियः, मूर्खः, सर्पः, राजगृहः—एते षड् सेवनीयाः, किन्तु त्वरितं प्राणहरणम् करोतिः। विद्वान् ब्राह्मणः वेदशास्त्रेषु निपुणः भवति, तत्र किम् आश्चर्यं? राजा शासनकुशलः धर्मिष्ठः भवति, तत्र किम् आश्चर्यं? रम्याङ्गना यौवना गुणवती कामिनी भवति, तत्र किम् आश्चर्यं? किन्तु दरिद्रः कदाचित् पापं न करोति, तद् आश्चर्यं। स्वदोषं परेषां शिक्षायाः दोषं च न प्रकाशयेत्; यथा कूर्मः अङ्गानि गुह्यति, तथा स्वाङ्गानि गुह्येत्, परदोषं पश्येत्।