गरुडपुराणम्

शृणु, हे सौम्य! अन्यथा अपि यो जनः शास्त्रज्ञानगर्भः सन् धनस्य प्राप्त्यर्थं यतते, स पूर्वकृतं कर्म दासवत् एव करोति, न तु अन्यथा। बालः, युवान्, वृद्धः वा—यः कश्चित् शुभं वा अशुभं वा आचरति, स एव तत्रैव तस्य फलं भुङ्क्ते, जन्मान्तरजन्मनि। यद्यपि जनः न पश्यति, यद्यपि विदेशे वसति, स्वकर्मवातेन सः यत्र तस्य फलं तत्र एव नीयते। यः कश्चित् नियतं लभते, तत्र देवोऽपि निवारयितुं न शक्नोति; अतः न अहं शोचामि, न विस्मये मग्नोऽस्मि—ललाटरेखा पुनः न प्रत्यागच्छति, यत् मम तत् अन्यस्य न भवति। कूपस्थः सर्पः, कन्धारूढः गजः, बिलं प्रविशन् मूषकः च—कः मनुष्यः कर्मणः शीघ्रतरं पलायितुं शक्नोति? यथाऽल्पमपि यथार्थज्ञानं दत्तं सन् वर्धते, तथैव कूपजलम् अपि अधिकं भवति। धर्मेण प्राप्तं धनं सत्यम्, अधर्मेण लब्धं न सत्यम्; धर्मार्थयोः लोके महत्त्वं स्मृत्वा, तदर्थं यत्नः कार्यः। अन्नार्थं धनार्थं च दुःखानि येन सह्यन्ते, स चेत् धर्मार्थयोः कृते, तानि दुःखानि दुःखरूपाणि न भवन्ति। सर्वेषां शौचविधीनां अन्नशौचमेव श्रेष्ठतमं; यः अन्नशुचिः, सः एव शुचिः, न तु पृथिव्या वा जलस्य वा शौचेन। सत्यवचनं शौचम्, मनःशौचं शौचम्, इन्द्रियसंयमः शौचम्, सर्वभूतेषु दया शौचम्, जलशौचं पञ्चमम्। यस्य सत्यं शौचं च अस्ति, तस्य स्वर्गलाभः न कठिनः; सत्यवक्ता अश्वमेधयागादपि श्रेष्ठः। सहस्रकृत्वः मृत्तिकया, शतवारं जलप्रक्षालनं च, पापबुद्धेः दुष्टस्य शौचं न सिध्यति। यस्य हस्तपादौ च मनश्च निगृहीतं, ज्ञानतपःयशःयुक्तः, स तीर्थफलम् आप्नोति। सम्मानप्राप्तौ न हृष्यति, निन्दायाम् अपि न कुप्यति, कोपसमये न कठोरं भाषते—एवं धर्मात्मनः लक्षणम्। समये हितवचनं दरिद्राय, पण्डिताय, मृदुस्वभावाय च यः भाषते, तेन कश्चिद् न तुष्यति। मन्त्रबलविक्रमबुद्धियत्नैः, न लभ्यते अलभ्यम्; तस्मात् शोकार्हणं नास्ति। यत् मया अनायासेन लब्धं, यत् मया विसृष्टं नष्टं, यतः आगतम्, तत्र एव गतं; कः शोकार्हणम्? रात्रौ नानापक्षिणः एके वृक्षे संगच्छन्ति, प्राते स्वस्वस्थानं यान्ति; तत्र कः शोकार्हणम्? यात्रायां ये सह गच्छन्ति, तेषु कश्चित् शीघ्रं गच्छति, तत्रापि शोकार्हणं नास्ति। अव्यक्ते आदौ, व्यक्ते मध्ये, पुनः अव्यक्ते अन्ते—एवं सर्वभूतानां स्थितिः, हे शौनक; तत्र कः शोकार्हणम्? न नियतकालः प्राप्तः जनः शतशरैः अपि न म्रियते; नियतकाले तु तृणस्पर्शेन अपि म्रियते। यत् लब्धव्यं तत् एव लभते, यत्र गन्तव्यं तत्र एव गच्छति, यत् भोक्तव्यं तद् एव प्राप्नोति—शोकसुखयोः अपि। यत् नियतं तत् एव लभ्यते; शोकार्हणं किम्? यथा पुष्पफलानि काले न अतिक्रामन्ति, तथा कर्मफलानि अपि स्वकाले एव। न स्वभावः, न कुलम्, न विद्या, न ज्ञानम्, न गुणाः, न शुद्धवंशः—एतानि न; केवलं पूर्वजन्मकृतं तपोबलं फलं ददाति, यथा वृक्षाः। यत्र मृत्युः नियतः, तत्र एव हन्ता आगच्छति; यत्र समृद्धिः, तत्र एव लक्ष्मीः आगच्छति—स्वकर्मणैव। पूर्वकृतं कर्म कर्तारं अनुसरति, यथा सहस्रगवां मध्ये वत्सः मातरं प्राप्नोति। एवं पूर्वकृतानि कर्माणि कर्तारं अनुवर्तन्ते; हे मोहग्रस्त, यत् शुभं सम्पादितं, तद् भुङ्क्ष्व, किमर्थं शोचसि? यथाकृतं शुभाशुभं कर्म, तदनुसारिणः जनाः अन्यजन्मनि अपि अनुवर्तन्ते। हीनात्मा परदोषं लघु तिलमात्रं पश्यति, स्वदोषं बृहद्बिल्वफलमिव न पश्यति। रागद्वेषादिषु रतस्य सुखं नास्ति, हे द्विज, यत्र तुष्टिः, तत्र एव सुखम्। यत्र रागः, तत्र भीः; रागः दुःखस्य पात्रम्; सर्वदुःखानां मूलं रागः; तस्मात् त्यक्ते रागे महत् सुखम्। शरीरं दुःखसुखयोः आश्रयः; जीवितं शरीरं च सहैव जातम्। पराश्रयम् दुःखम्, स्वाश्रयम् सुखम्; एतत् संक्षेपेण सुखदुःखलक्षणम्। सुखस्य पश्चात् दुःखम्, दुःखस्य पश्चात् सुखम्; सुखदुःखे जनानां मध्ये चक्रवत् परिवर्तेते। यत् गतं, तत् अतीतम्; यदि तिष्ठति, तर्हि दूरे; वर्तमानं एव जीवेत्, न शोकेन पीडितः स्यात्। सूत उवाच—न कश्चित् कस्यचिद् मित्रम्, न कश्चित् शत्रुः; हेतुभिः एव स्नेहद्वेषौ जायते। कः द्व्यक्षरं मित्रशब्दं निर्मितवान्, यः शोकभीतिनाशः, प्रेमविश्वासपात्रम्, रत्नगौरवदायकः च? एकवारम् अपि ‘हरि’ इति उच्चार्य, मुक्तिपथाय कवचं लभ्यते। मातरि, भार्यायाम्, भ्रात्रे, पुत्रे वा तावान् विश्वासः न भवति, यथा स्वभावमित्रे। स्थिरस्नेहस्य इच्छया त्रयः दोषाः वर्जनीयाः—द्यूतम्, ऋणदानम्, परस्त्रीदर्शनं च। एवं, हे महाभाग, शास्त्रस्य वचांसि एवं प्रवहन्ति, कर्म, धर्म, शौच, मित्रता, सुखदुःखयोः च रहस्यं प्रकाशयन्ति।