गरुडपुराणम्

स्वकृतैः दुःखं सृज्यते, तथा मित्रता अपि स्वयमेव; गर्भशय्यां स्वीकृत्य, पूर्वशरीरकृतकर्मणां फलानि जीवः अनुभवति। न खं, न समुद्रमध्ये, न पर्वतानां विवरं प्रविश्य, न मातुः शिरसि वा गोद्र्यां स्थित्वा—कर्मणां परिणामात् कश्चन न पलायितुं शक्नोति। त्रिशृङ्गकूटयुक्तं दुर्गं, खातः, समुद्रः, रक्षकाः, सेनाः, महद्विभवः, उशनसा उपदिष्टं विज्ञानम् अपि—एतेषां सर्वेषां मध्येम् रावणः कालबलात् विनशितः। येन काले, यस्मिन वयसि, दिवा वा रात्रौ, यत्र क्षणे—यत् विधि, तत् एव घटते, न अन्यथा। आकाशमार्गे गच्छन्ति, भूमिं प्रविशन्ति, दिशः धारयन्ति वा—यत् न दत्तम्, तत् न लभ्यते। पूर्वं अधीतं ज्ञानम्, पूर्वं दत्तं धनम्, पूर्वं कृतं कर्म—एतानि पुरुषस्य पुरतः धावन्ति तस्य धावनस्य अग्रे। अत्र कर्म मुख्यं, शुभकाले वा शुभनक्षत्रे वा; वसिष्ठेन निश्चिते विवाहे अपि जानकी दुःखभागिनी अभवत्। यदा रामस्य स्थूलजघनः, लक्ष्मणस्य शब्देन मार्गदर्शनम्, सीतायाः घनकेशः—एते त्रयः दुःखभागिनः अभवन्। पुत्रः पितुः कर्मणा न यान्ति, न पिताः पुत्रस्य; स्वकर्मणा एव प्रत्येकः बद्धः गच्छति। कर्मजनितेषु शरीरेषु, रोगाः—शारीरिका मानसिकाः च—धनुष्मता तीरवत् पतन्ति। अन्यथा, विद्वान् अपि शास्त्रज्ञानगर्भः, धनार्थं यत्नं करोति; पूर्वं निश्चितं कर्म सेवकवत् करोति, न अन्यथा। बालः, युवा, वृद्धः—यः शुभं वा अशुभं करोति—सः तस्यैव अवस्थायाम्, जन्मान्तरजन्मनि, फलं भुङ्क्ते। अदृष्ट्वा अपि, विदेशे अपि, स्वकर्मवायुः तं तस्य फलं यत्र तत्र नयति। यत् विधि, तत् पुरुषः प्राप्नोति; देवः अपि तद्वारणे असमर्थः। अतः न शोकं करोमि, न विस्मयम्; ललाटरेखा पुनः न आगच्छति—यत् मम, तत् न अन्यस्य। कूपस्थः सर्पः, स्कन्धस्थः गजः, बिलं प्रविशन् मूषकः—कः पुरुषः कर्मात् शीघ्रं पलायितुं शक्नोति? सत्यम् ज्ञानम्, अल्पमात्रम् अपि दत्तम्, वर्धते; कूपजलवत्, बहुलं भवति। धर्मेण प्राप्तं धनं सत्यम्; अधर्मेण प्राप्तं न सत्यम्। धर्मार्थयोः महत्त्वं चिन्तयन्, धनार्थं कर्म योजयेत्। अन्नार्थं धनार्थं वा दीनः यत् दुःखं सहते—यदि तद् धर्मार्थाय, तदा दुःखं न भवति। शुद्ध्याः सर्वेषु रूपेषु, अन्नशुद्धिः उत्तमा; अन्नशुद्धः एव शुद्धः, न भूम्या वा जलस्य शुद्ध्या। सत्यम् शुद्धिः, मनःशुद्धिः शुद्धिः, इन्द्रियसंयमः शुद्धिः, सर्वभूतानां दया शुद्धिः, जलशुद्धिः पञ्चमी। सत्यशुद्धयोः युक्तस्य स्वर्गः न दुरापः; सत्यवाक् अश्वमेधयागात् अपि श्रेष्ठः। मृदया सह सहस्रं, जलस्य शतं सम्यक् उपयुज्य—दुष्टः, पापबुद्धिः, शुद्धः न भवति। यस्य हस्तपादचित्तं संयमितं, ज्ञानतपःकीर्तियुक्तः, तीर्थफलं प्राप्नोति। सम्मानस्य न हर्षः, अपमानस्य न क्रोधः; क्रुद्धः अपि कठोरं न वदति—साधोः चिह्नम् एतत्। समये हितवचनं दीनाय, विदुषे, मधुराय—कश्चन तेन न तुष्यति। मन्त्रबलात्, शक्त्या, बुद्ध्या, प्रयत्नेन—अप्राप्यं न प्राप्यते; तस्मात् शोकस्य कारणं किम्? अनायासेन प्राप्तं, प्रेषितं यत् गतं—यत्रतः आगतम्, तत्र गतम्; शोकस्य कारणं किम्? रात्रौ विविधाः पक्षिणः एकवृक्षे समागच्छन्ति; प्रभाते पृथक् यान्ति—शोकस्य कारणं किम्? यात्रायाम् सहगच्छन्ति ये, यदि कश्चित् शीघ्रं गच्छति—तत्र शोकस्य कारणं किम्? सत्त्वानि अव्यक्ताद् आरभ्य, मध्ये व्यक्ते, अन्ते पुनः अव्यक्ते—हे शौनक, शोकस्य कारणं किम्? यस्मिन समये मृत्युः न आगतः, शतशः बाणैः विद्धः अपि न म्रियते; यस्य कालः आगतः, तस्य तृणस्पर्शे अपि जीवितं न अस्ति। यत् प्राप्तव्यं, तत् एव प्राप्नोति, यत्र गन्तव्यं, तत्र एव गच्छति, यत् विधि, तत् एव लभते—शोकं वा सुखं। यत् विधि, तत् एव पुरुषः प्राप्नोति; शोकस्य लाभः कः? पुष्पफलानि कालात् न अतिक्रामन्ति, तथा कर्मणां फलानि निश्चिते काले एव प्राप्त्यन्ति। न शीलम्, न कुलम्, न विद्या, न ज्ञानम्, न गुणाः, न वंशशुद्धिः—एतानि न; केवलं पूर्वजन्मनां तपसा अर्जितं भाग्यं निश्चिते काले फलति, वृक्षवत्। यत्र मृत्युः निश्चितः, तत्र हन्ता आगच्छति; यत्र संपदः निश्चितः, तत्र धनम् आगच्छति—स्वकर्मणा प्रत्येकः तत्र आकर्ष्यते। पूर्वकृतं कर्म कर्तृणं अनुसरति, यथा सहस्रगवां मध्ये वत्सः मातरम् एव पश्यति। अतः पूर्वकृतानि कर्माणि कर्तृणं अनुसरन्ति; हे मोहित, यत् शुभं अर्जितं तद् उपभुङ्क्ष्व—किं शोकं करोति? यथा पूर्वकृतं कर्म, शुभं वा अशुभं, तदन्यजन्मनि कर्ता तस्य अनुगामी भवति। अधमः, परदोषं लघुबीजवत् पश्यति, स्वदोषं बिल्वफलवत् न पश्यति। रागद्वेषादिषु आसक्तानां सुखं नास्ति, हे द्विज; यत्र तुष्टिः, तत्र एव सुखं अहं पश्यामि।