वनमध्ये अपि दोषाः जायन्ते तेषां येषां सङ्गः विद्यते; गृहे तु पञ्चेन्द्रियसंयम एव तपः। यः कश्चित् अनिन्दितकर्मा, जितेन्द्रियः, तस्य गृहम् एव तपोवनं भवति। धर्मः सत्यम् अन्वेति, ज्ञानं योगः रक्षति, पात्रं शौचेन शोभते, कुलं सदाचारेण विभाति। श्रेयो विन्ध्यकानने वसतुं, अनाहारः मरणं, सर्पसङ्कुले शय्या, कूपे पतनं, उदकवेगे निमज्जनं च—अपि स्वबान्धवेभ्यः किंचित् धनं याचितुम्। भोगेन न सम्पद् क्षीयते, भाग्ये क्षीणे तु ह्रासः; पूर्वकृतं पुण्यं कदापि नश्यति न हि। ब्राह्मणानां भूषणं ज्ञानम्, भूमेः भूषणं नृपतिः, नभसः शशाङ्कः भूषणम्, सर्वेषां भूषणं स्वभावः। एते राजपुत्राः, शशिसमाः भीमः अर्जुनः च, सत्यप्रतिज्ञाः, कृष्णेन आदित्यरूपेण आलिङ्गिताः, दुष्टग्रहवशात् दीनाः अभवन्, भिक्षाटनम् अकरोत्। कः किम् अत्र समर्थः, यदा विधिः कर्मरेखां परिवर्तयति? येन ब्रह्मा घटकार इव विश्वपात्रे नियतः, येन विष्णुः दशावतारसंकटे निपातितः, येन रुद्रः कपालभिक्षुकः कृतः, येन सूर्यः सदा गगने भ्रमति—तस्मै सर्वकर्ता विधये नमः। बलिः दाता, मुरारिः भिक्षुकः, भूमिः ब्राह्मणमध्ये दत्ता, दानस्य फलं बन्धनम् अभवत्—तुभ्यं नमः, हे विधे, यथेष्टकर्मणि। यदि जननी लक्ष्मीः, जनकः च जनार्दनः स्वयम् अपि स्यात्, यदि पापकर्मा भवति, तस्य दण्डः नित्यः। यानि कर्माणि पूर्वे निश्चितानि येन येन च, तेषां फलम् स्वयमेव अनुभवति काले। दुःखं स्वयमेव कृतं, मैत्र्यपि तथा; गर्भशय्यां गृहीत्वा, पूर्वशरीरकृतं कर्म फलं अनुभवति। न नभसि, न सागरे, न पर्वतगह्वरे प्रविश्य, न मातुः शिरसि वा अङ्के—क्वापि न पुमान् कर्मणः पलायितुम् अर्हति। त्रिशृङ्गकोटि, खाता, सागरः, रक्षिणः, सेनाः, धनाढ्याः, उशना उपदिष्टं शास्त्रं च—एतेषां मध्ये अपि रावणः कालवशात् नाशितः। यदा यः काले, दिवा वा रात्रौ, क्षणे वा मुहूर्ते—यद् विधिना निश्चितम्, तत् एव सम्पद्यते, न अन्यथा। नभसा गच्छन्ति, भूमिम् आविशन्ति, दिशः धारयन्ति—यद् न दत्तम्, तत् न लभ्यते। पूर्वं शिक्षितं ज्ञानम्, पूर्वं दत्तं धनम्, पूर्वकृतं कर्म—एतानि सर्वाणि पुरुषस्य पुरतः धावन्ति। अत्र कर्मैव प्रधानम्, शुभे मुहूर्ते वा शुभनक्षत्रे वा; जानकी अपि, वसिष्ठेण निश्चिते विवाहे, दुःखभागिनी अभवत्। यदा रामस्य उरू स्थूलौ, लक्ष्मणः शब्दवेत्ता, सीता घनकेशी—एते त्रयः दुःखं प्राप्तवन्तः। न पुत्रः पितुः कर्मणः, न पिता पुत्रस्य; स्वकर्मबन्धनात् प्रत्येकः गच्छति। कर्मजेषु शरीरेषु, रोगाः—दैहिकाः च, मानसिकाः च—बलवता धनुष्मता इव बाणाः पतन्ति। अन्यथा, विद्वानपि, शास्त्रज्ञानसम्पन्नः, धनार्थं यत्नं करोति; पूर्वनियतकर्मैव सेवकवत् करोति, न अन्यथा। बालः, युवाः, वृद्धः वा—यः शुभाशुभं करोति—स एव तत्र तत्र तस्य फलम् अनुभवति, जन्मनि जन्मनि। न पश्यन्, विदेशे स्थितः अपि, स्वकर्मवायुनि नीयते यत्र तस्य फलं अस्ति। यद् विधिना लभ्यते, तदेव लभ्यते; देवोऽपि तत्र निवारयितुं न समर्थः। अतः न शोकः, न विस्मयः; ललाटरेखा न पुनः प्रत्यागच्छति। कूपे सर्पः, स्कन्धे गजः, छिद्रे मूषकः—कः पुमान् कर्मणः शीघ्रं पलायितुम् अर्हति? यथाऽल्पं दत्तं ज्ञानम् अपि वर्धते, कूपजलवत्, तद् बहुलं भवति। धर्मेण लब्धं धनं सत्यम्; अधर्मेण लब्धं न सत्यम्। धर्मार्थौ लोके महान्, तस्मात् अर्थाय धर्मेणैव यत्नं कुर्यात्। यद् दुःखं दरिद्रः जनः अन्नार्थं धनार्थं च सहते—यदि तत् धर्मार्थाय भवति, तर्हि न दुःखमस्ति। सर्वेषां शौचानां, अन्नशौचं श्रेष्ठतमम्; अन्नशुचिः एव शुचिः, न भूम्या न जलशुद्ध्या। सत्यं शौचम्, मनःशौचम्, इन्द्रियसंयमः शौचम्, सर्वभूतदया शौचम्, जलशुद्धिः पञ्चमम्। यस्मिन् सत्यं शौचं च अस्ति, तस्य स्वर्गः सुलभः; सत्यवक्ता अश्वमेधयागाद् अधिकं प्राप्नोति। पापबुद्धिः खलः, सहस्रवारं मृद्भिः, शतवारं जलैः अपि शुद्ध्यति न। यस्य हस्तपादचेतः संयतः, ज्ञानतपःकीर्तिसम्पन्नः, स तीर्थफलम् आप्नोति। न स मान्ये हृष्यति, न अपमान्ये क्रुध्यति; कोपसमये न कटुवचनम् वदति—एषः साधोः लक्षणम्। समये हितवचनं दरिद्राय, विदुषे, मधुराय वा—कोऽपि तेन तुष्टः न भवति। मन्त्रबलैः, वीर्येण, बुद्ध्या, प्रयत्नेन वा—अप्राप्यं प्राप्यते न; तस्मात् कः शोकहेतुः? यद् अनायासेन प्राप्तम्, यद् प्रयुक्तं गतं—यतः आगतम्, तत्र गतं; कः शोकहेतुः? यथा निशि नानाविहङ्गाः एके वृक्षे समागच्छन्ति, प्राते पृथक् यान्ति—तत्र कः शोकहेतुः? यात्रायां ये सह गच्छन्ति, यदि कश्चित् शीघ्रं यान्ति—कः तत्र शोकहेतुः? सर्वे जनाः अव्यक्तादारम्भः, मध्ये व्यक्तावस्था, अन्ते पुनः अव्यक्तम् एव—हे शौनक, अत्र कः शोकहेतुः?