गरुडपुराणम्

शृणुत धर्मस्य सुगम्भीरं प्रवृत्तान्तम्। यद् यद् सेवकः कुर्वीत, शुभं वा अशुभं वा, तेनैव राज्ञः स्पर्शः सम्पद्यते, सूक्ष्मेष्वपि विषये। अतः भूमिपः सदा विवेकिनं, धर्मार्थकामनिपुणं, गवां ब्राह्मणानां च कल्याणाय नियुक्तुमर्हति। सूतः उवाच—गुणवान् एव नियुक्तव्यः, न तु निर्गुणः। हि सर्वे गुणाः पण्डिते संनिहिताः, मूढे तु दोषाः केवलम्। सदा सत्पुरुषैः सह संगः कर्तव्यः, तैरेव मैत्रीं संवादं च योजयेत्; दुष्टैः तु किञ्चिदपि न कार्यम्। बन्धनैरपि बद्धः सन्, विद्वद्भिः, पण्डितैः, धर्मिष्ठैः, सत्यवादिभिः सहैव तिष्ठेत्; न तु कदापि दुष्टैः अधिकारस्थैः। ये कर्माणि शेषं कुर्वन्ति, तानि हीनार्थानां योग्यानीति स्मरन्ति; तस्मात् सर्वं कर्म शेषयुक्तं कर्तव्यम्। यथा पुष्पं न विनाश्य मधु गृह्यते, गोः चापि दुग्धं वत्सरक्षणं कृत्वा पिब्यते, एवं राजा पृथिव्याः च गवां च ग्रहणं कुर्यात्। यथा भ्रमरः पुष्पात् क्रमशः मधु गृह्णाति, तथा राजा कोषस्य वृद्ध्यर्थं धनं शनैः संगृह्णीयात्। यथा वल्मीको मधुकोषः चन्द्रस्य च वृद्धिः, राजकोषः, दानं च—एतानि सर्वाणि शनैः शनैः वर्धन्ते। यत् प्राप्तं तत्र हानिः दृश्यते, यत् दत्तं तत्र वृद्धिः; प्रतिदिनं दानाध्ययनकर्तव्यैः फलवत्त्वं साधयेत्। अरण्येऽपि दोषाः जायन्ते सङ्गिनां, गृहे तु पञ्चेन्द्रियनिग्रह एव तपः। यः निःस्पृहः, अनिन्दनीयकर्मा, तस्य गृहमपि तपोवनं भवति। धर्मः सत्येन रक्ष्यते, ज्ञानं योगेन, पात्रं शुचिता, कुलं सदाचारः। श्रेयो विन्ध्यकानने वासः, अनाहारः मृत्युः, सर्पमध्यशयनं, कूपे पतनं, उदककुले प्रवेशनं—एतानि अपि स्वजनात् ‘मम किञ्चित् धनं देहि’ इति न वदेत्। भोगेन न धनं क्षीयते, भाग्ये क्षीणे तु; पूर्वकृतं पुण्यम् कदापि न नश्यति। ब्राह्मणानां भूषणं ज्ञानम्, भूमेः भूषणं राजा, नभसः भूषणं चन्द्रः, सर्वेषां भूषणं स्वभावः। एते राजपुत्राः, चन्द्रसमा—भीमः, अर्जुनः, इत्यादयः—सत्यप्रतिज्ञाः, कृष्णेन आदित्यरूपेण आलिङ्गिताः, दुर्भाग्येन पतिताः, दीनाः, भिक्षाटनपराः अभवन्। भाग्यपरिवर्तने कः किमर्थं समर्थः? येन ब्रह्मा घटकार इव ब्रह्माण्डे निगृहीतः, येन विष्णुः दशावतारदुःखं प्रापितः, येन रुद्रः कपालकरः कृतः, येन सूर्यः सदा भ्रमति—तस्मै भाग्याय नमः। बलिः दाता, मुरारिः भिक्षुकः, भूमिः ब्राह्मणमध्ये दत्ता; दानात् बद्धत्वं फलं लब्धम्। हे भाग्य, यथेष्टं कर्तुम् अर्हसि, तुभ्यं नमः। यदि माता लक्ष्मीः, पिता जनार्दनः अपि, यदि पापबुद्धिः स्यात्, तदा तस्य दण्डः निवार्यः न। यानि कर्माणि पूर्वं कृतानि, येन येन, यथा यथा, तेषां फलं स्वयमेव कालेऽनुभवति। दुःखं स्वयमेव निर्मीयते, सख्यं च; गर्भशय्यां गृहीत्वा, पूर्वकृतकर्मणां फलं अनुभवति। न नभसि, न समुद्रे, न पर्वतविदरे, न मातुः शिरसि वा अङ्के—क्वापि न कर्मफलात् पलायनं शक्यते। त्रिशृङ्गकोटिसंपन्नदुर्गः, खाता, समुद्रः, रक्षकाः, सेनाः, महान् सम्पदः, उशनाः शास्त्रं च—एतेषु स्थितेऽपि रावणः कालबलात् विनष्टः। यदा यदा, येन येन, दिवा वा निशि, क्षणे वा मुहूर्ते—यद् भाग्यं तत् एव सम्पद्यते, नान्यथा। गगनं गच्छन्तः, भूमौ प्रविशन्तः, दिशः धारयन्तः अपि—यद् न दत्तं, तत् न लभ्यते। पूर्वं क्रीतम् अधीतं ज्ञानं, पूर्वं दत्तं धनं, पूर्वं कृतं कर्म—एतानि सर्वाणि पुरुषस्य पुरतः धावन्ति। अत्र कर्मैव मुख्यं, शुभकाले, शुभनक्षत्रे वा; जानकी अपि, वसिष्ठेन विवाहे निश्चिते, दुःखभागिनी अभवत्। यदा रामस्य उरू स्थूलौ, लक्ष्मणः शब्देन नीतः, सीतायाः च बालं घनम्—एते त्रयः अपि दुःखभागिनः अभवन्। पुत्रः न पितुः कर्मणा गच्छति, न पिताऽपि पुत्रस्य; स्वकर्मबद्धः एव प्रतिपद्यते। कर्मजन्मनि शरीरेषु, व्याधयः—शारीराः च मानसिकाः च—धनुष्मतां बाणवत् पतन्ति। अन्यथा, पण्डितोऽपि शास्त्रज्ञानगर्भः, अर्थाय यतते; पूर्वकृतकर्मैव सेवकवत् करोति, नान्यथा। बालः, युवा, वृद्धः—यः शुभं वा अशुभं वा करोति, सः तदेव फलं तत्रैव जन्मनि जन्मनि अनुभवति। अपश्यन्, विदेशे स्थितः अपि, स्वकर्मवायुणा स्वफलं यत्र तत्र नीयते। यद् विधिना लभ्यते, तदेव लभ्यते; देवोऽपि न तद् प्रतिषेधयितुं शक्नोति। अतः न शोचामि, न विस्मये; ललाटरेखा न पुनः प्रतिनिवर्तते—मम यत्, तदन्यस्य न। कूपे सर्पः, स्कन्धे गजः, चुह्यगतो मूषकः—कः पुरुषः कर्मतः शीघ्रं पलायितुं शक्नोति? सत्यमेव, अल्पं दत्तं ज्ञानं अपि वर्धते; यथा कूपजलम्, तद्वद् पूर्यते। धर्मतः प्राप्तं धनं सत्यम्, अधर्मतः प्राप्तं न; धर्मार्थयोः महत्त्वं ज्ञात्वा, अर्थाय कर्म कर्तव्यम्। यः दुःखं सहते अन्नार्थं धनार्थं च, स यदि धर्मार्थाय तद् कुर्यात्, तदा न दुःखं भवति। शौचानां मध्ये अन्नशौचं श्रेष्ठम्; अन्नशुद्धः एव शुद्धः, न मृद्वारेण। सत्यं शौचम्, मनःशौचं शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः शौचम्, सर्वभूतेषु दया शौचम्, जलशौचं पञ्चमम् इति। एवं धर्मस्य, कर्मस्य, भाग्यस्य, शौचस्य च गूढं रहस्यं शृणुत धर्मार्थकामयोः सङ्गतिं च, यथोक्तं शास्त्रे।