गरुडपुराणम्

द्विजिह्वस्य चञ्चलभाषिणः, अत्यन्तक्रूरस्य, परमकटुवादिनश्च, निर्दोषजनहिंसामात्रमेव वाक्यं भवति। तस्मात्, पण्डितोपेतमपि दुष्टं मनुष्यं परित्याज्यं; रत्नमण्डितः सर्पोऽपि न किल भीमः? यः च कारणं विना कोपं करोति, तादृशं दुष्टं जनं कः न बिभेति? तस्य महानागविषमपि, तस्य कटुवचनानि च, मुख एव नित्यं संलक्ष्यन्ते। यस्सर्वं समृद्ध्याऽपि, सामर्थ्येन, रहस्यज्ञानवत्त्वेन, धैर्येण च तुल्यं सेवकं हन्ति, राज्यस्यार्धं गृह्णाति, स एव निहन्यते न तु अन्यः। शौर्यवतः, मृदुवदनस्य, इन्द्रियनिग्रहे स्थितस्य, सत्यमेव वीर्यस्य—यः पूर्वं एवं, पश्चात्तु अन्यथा, तादृशः सेवकः न हितकरः। यस्सेवकः आलस्यरहितः, सन्तुष्टः, जाग्रतः, सुखदुःखयोः समः, धैर्येण स्थितः, स दुर्लभः लोके। यः तु धैर्यहीनः, लज्जाहीनः, क्रूरचित्तः, परनिन्दकः, छद्मशीलः, कपटी, लोभी, अशक्तः, भीरुः च—तं राजा त्यजेत्। सुसज्जितानि शस्त्राणि, विविधानि आयुधानि च दुर्गे स्थापनीयानि; ततः शत्रुः हन्तव्यः। राजा षण्मासान् वा संवत्सरं वा संधिं कृत्वा, आत्मानं रक्षन्, पुनः शत्रुं हन्यात्। राज्ञः यः मूर्खान् नियुक्त्वा त्रीन् सेवकान् स्थापयति, स लज्जां, धनहानिं, नरकपातनं च प्राप्नोति। सेवकस्य यत् कर्म, शुभं वा अशुभं वा, तेनैव राजा स्पृश्यते, सूक्ष्मेषु अपि विषये। अतः भूमिपः सदा पण्डितं धर्मार्थकामविशारदं, गोब्राह्मणहिताय नियुक्त्येत्। सूत उवाच—पुण्यशीलं नियुक्त्य, अपुण्यशीलं परित्यजेत्। सर्वगुणाः पण्डितेषु वर्तन्ते, दोषाः तु मूर्खेषु एव। सदा सत्पुरुषैः सह वासः, सम्बन्धः, मैत्री, विवादश्च कार्यः; दुष्टैः तु किञ्चिदपि न कार्यम्। बद्धोऽपि, विद्वद्भिः, धर्मिष्ठैः, सत्यवद्भिश्चैव वासः कार्यः; दुष्टैः शक्तिमद्भिश्च कदापि न। यत् कर्म शेषयुक्तं, तत् हीनार्थमेव; तस्मात् सर्वे कर्माणि शेषयुक्तानि कार्याणि। यथा मधु निःक्षिप्य पुष्पं न नाश्यति, तथा दुह्यते गोः पयः पश्यन् वत्सं; एवं राजा भूमेरपि, पशूनामपि, यथायोग्यं गृह्णीयात्। यथा भ्रमरः पुष्पाणि क्रमशः मधु गृह्णाति, तथा राजा कोशाय धनं शनैः सञ्चिनुयात्। वल्मीको मधुकोशः, शशाङ्कस्य वर्धनं, राजकोशः, दानं च—एते सर्वे शनैः शनैः वर्धन्ते। यद् लभ्यते तत्र हानिः दृश्यते, यद् दीयते तत्र वृद्धिः; तस्मात् प्रतिदिनं दानेन, अध्ययनं, धर्मेण च जीवितं फलवद् भवेत्। वनमध्येऽपि दोषाः स्नेहिनां जायन्ते; गृहे पञ्चेन्द्रियनिग्रह एव तपः। यः निर्लेपः, जितकामः, तस्य गृहमपि तपोवनमिव भवति। धर्मः सत्येन रक्ष्यते, ज्ञानं योगेन, पात्रं शौचेन, कुलं सदाचारेण। श्रेयः विंध्यकान्तारे वासः, अनाहारः मृत्युः, सर्पमध्ये शयनम्, कूपे पतनं, उदधौ प्रवेशः, अपि स्वजनात् ‘किञ्चिद् धनं देहि’ इति वाच्यं न। भोगेन न क्षीयते वित्तम्, भाग्ये क्षीणे एव; पूर्वकृतं पुण्यं कदापि न नश्यति। ब्राह्मणस्य भूषणं ज्ञानम्, भूमेः राजा, गगनस्य चन्द्रः, सर्वेषां भूषणं स्वभावः। एते राजपुत्राः, चन्द्रसमा—भीमः, अर्जुनःादयः, सत्यव्रतवीराः, कृष्णेन सूर्यरूपेण आलिङ्गिताः, दुर्भग्ययोगेन पतिताः, दारिद्र्ये पतित्वा याचकाः अभवन्। कः कर्तुम् शक्तः, किं च, यदा विधिः कर्मरेखां परिवर्तयति? येन ब्रह्मा घटकार इव विश्वपात्रे संयतः, येन विष्णुः दशावतारपाशे क्षिप्तः, येन रुद्रः कपालहस्तेन याचकः कृतः, येन सूर्यः नित्यं गगने भ्रमति—तस्मै विधये सर्वकर्त्रे नमः। बलिः दाता, मुरारिः याचकः, भूः ब्राह्मणमध्ये दत्ता; दत्त्वा बन्धनं फलं लब्धम्। नमस्ते विधये, यथा इच्छसि तथा करोति। अपि चेत् जननी लक्ष्मीः, जनकः जनार्दनः, यदि पापं करोति, तदा एव दण्डः पतति। यानि कर्माणि पूर्वे निश्चितानि, येन येन च, तानि स्वयमेव फलितानि अनुभवति। दुःखं स्वयमेव कृतम्, सख्यं च; गर्भशय्याम् आदाय, पूर्वकृतकर्मफलानि अनुभवति। न गगने, न सागरमध्ये, न पर्वतगह्वरे, न मातुः शिरसि वा गात्रे, कुतोऽपि कर्मफलात् न पलायनम्। त्रिशिखरं दुर्गं, खाता, समुद्रः, रक्षिणः, योधाः, महाद्रव्याणि, उशनासः शास्त्रं च—एतेषु सर्वेषु अपि, रावणः कालबलात् विनष्टः। यदा यत्र, दिवा वा रात्रौ, क्षणे वा मुहूर्ते वा—यत् दैवेन निश्चितं, तदेव भवति, न अन्यथा। गगनं गत्वा, भूमौ प्रविश्य, दिशः धारयित्वा अपि—यद् न लभ्यते, तत् न प्राप्यते। पूर्वं अधीतं ज्ञानं, पूर्वं दत्तं वित्तं, पूर्वं कृतं कर्म—एतानि सर्वाणि पुरतः धावन्ति। अत्र कर्मैव मुख्यं, शुभे मुहूर्ते वा, शुभनक्षत्रे वा; जानकी अपि, वसिष्ठेण विवाहे निश्चिते, दुःखभागिनी अभवत्। यदा रामस्य स्थूलजङ्घा, लक्ष्मणस्य शब्दवेगः, सीतायाः घनकेशः—एते त्रयः अपि दुःखभागिनः अभवन्। पुत्रः न पितुः कर्मणा, न पिताऽपि पुत्रस्य; स्वकर्मबद्धः एव प्रतिपद्यते। कर्मजन्मनां देहेषु, शरीरिकमानसव्याधयः, दृढधनुष्मता इव बाणाः पतन्ति। एवं धर्मशास्त्रे सूतः सम्यक् आख्यातवान्—दुष्टजनानां परित्यागः, सत्पुरुषसेवा, कर्मफलस्य अवश्यंभावित्वं, दैवं च सर्वत्र प्रबलमिति।