गरुडपुराणम्

राज्ञः समीपे विविधसेवकानां नियुक्त्यर्थं धर्मशास्त्रेण विशदनिर्देशः कृतः। यः कुलीनः सदाचारशीलः सत्यधर्मनिष्ठः सुन्दरः प्रसन्नवदनश्च भवति, स कोषाध्यक्षपदे स्थाप्यः। रत्नानां मूल्यरूपविचारकुशलः, बलाबलविज्ञश्च रत्नपरिक्षकः नियुक्तव्यः; सेनायाः बलं च दुर्बलतां च यः जानाति, स सेनापतित्वे स्थापनीयः। यः चेष्टालक्षणतत्त्ववित्, दृढः सौम्यदर्शनश्च, जागरूकः उत्साही च, स द्वारपाल इति कथ्यते। बुद्धिमान्, वाग्मी, प्राज्ञः, सत्यवादी, जितेन्द्रियः, सर्वशास्त्रविशारदः, स धर्मात्मा लेखकः नियुक्तव्यः। यः बुद्धिमान्, विवेकी, परचेतसोऽनुसंधातुं समर्थः, कठोरः, आज्ञाप्रवक्ता च, स दूतपदे स्थाप्यः। स्मृतिधर्मशास्त्रज्ञः, विद्वान्, जितेन्द्रियः, शूरः, बलसम्पन्नः, धर्मयुक्तश्च, स न्यायाध्यक्षपदे नियुक्तव्यः। पित्रैव पितामहैश्च शिक्षितः, शास्त्रपारगः, सत्यवादी, शुद्धः, कठोरश्च, स भोज्यकर्तृत्वे नियुक्तव्यः। आयुर्वेदविशारदः, सर्वप्रियः, दीर्घायुः, सदाचारशीलः, गुणसम्पन्नश्च, भिषग्वृत्ते स्थाप्यः। वेदवेदाङ्गतत्त्ववित्, जपयज्ञनिष्ठः, सदा आशीर्वादपरायणः, स राजपुरोहितः नियुक्तव्यः। लेखकः, पाठकः, गणकः, प्रतिवादी, आलसी च—एवं प्रकाराः सेवकाः राज्ञा सदा परिहर्तव्याः। द्विजिह्वा, कलुषवाचः, अतीव क्रूरः, अतिकठोरश्च—एवं व्यक्तेः वाक्यं निर्दोषजनस्य केवलं हिंसायै भवति। पण्डितोपशोभितोऽपि दुष्टः परित्याज्य एव; नु तु मणिना भूषितः सर्पः अपि भीषणः एव। हेतुविना कोपसमुत्थितं दुष्टं कः न बिभेति? महाविषधरस्य विषं, तस्य कठोरवचनानि च, सदैव वक्त्रे संनिहितानि भवन्ति। यः धनबलगुप्त्यां समः, रहस्यविज्ञः, धृतिमान् सेवकं हन्ति, अर्धराज्यं गृह्णाति, सोऽपि न हन्यते। शूराः सन्तः, मृदुवदनाः, जितेन्द्रियाः, खलु वीर्यसम्पन्नाः, यद्येकदा एवं, पुनरन्यथा, तादृशाः सेवकाः न हितकराः। आलस्यरहिताः, संतुष्टाः, जाग्रत्, सुखदुःखसहिष्णवः, धृतिमन्तश्च—एवं सेवकाः लोके दुर्लभाः। धैर्यशीलता, लज्जा रहितः, क्रूरचित्तः, परदूषकः, कपटी, धूर्तः, लोभी, अशक्तः, भीरुश्च—एवं व्यक्तिः राज्ञा परित्याज्यः। संपन्नास्त्रशस्त्राणि दुर्गे स्थापनीयानि; ततः शत्रुः निहन्तव्यः। षड्बन्धवर्षपर्यन्तं सन्धिं कृत्वा, आत्मनं रक्षित्वा, पुनः शत्रुः निहन्तव्यः। मूर्खान्यन्यतराणि त्रयाणि सेवकपदेषु स्थापयन्, राज्ञः अपकीर्तिं, धनक्षयं, नरकपातनं च जनयति। सेवकः यत् कर्म करोति, शुभं वा अशुभं वा, तेन राज्ञः स्पृश्यते, सूक्ष्मेषु अपि विषये। अतः भूमिपः सदा धर्मकामार्थनिपुणं प्राज्ञं गौब्राह्मणहिताय नियुक्त्यः। सूतः उवाच—गुणसम्पन्नः पुरुषः नियुक्तव्यः, गुणहीनः परित्याज्यः। सर्वे गुणाः विदुषां, दोषाः तु मूर्खेषु एव। सदा साधुभिः सह वर्तितव्यं, तैः सम्बन्धः कर्तव्यः, मैत्री विवादश्च तैः सह करणीयः; अगुणिनः सह किञ्चिदपि न कर्तव्यम्। बन्धनैः अपि बद्धः सन्, विदुषः, धर्मिष्ठः, सत्यवादी च, तेषां समीपे स्थेयम्; न तु दुष्टाधिपानां समीपे। यद्व्यवसायानन्तरं किञ्चित् शेषं तिष्ठति, तदधमकर्मसु युक्तम्; तस्मात् सर्वकर्माणि शेषयुक्तानि कर्तव्यानि। यथा मधु पुष्पं न विनाशयन् गृह्यते, यथा दुग्धं वत्सानुग्रहेण गवां गृह्यते, तथा भूमेर्गवां च राजा गृह्णीयात्। यथा भृङ्गः पुष्पात् क्रमशः मधु गृह्णाति, तथा राजा कोशवृद्धये धनं शनैः शनैः संचितुमर्हति। वल्मीकः, मधुकोशः, शशिधवलक्ष्मीः, राजकोशः, भिक्षा च—एतेषां वृद्धिः शनैः शनैः भवति। लाभे हानिः दृश्यते, दाने वृद्धिः; प्रतिदिनं दानाध्ययनधर्मैः फलवत्त्वं साधयेत्। वनेऽपि दोषाः स्युः सङ्गिनां; गृहे पञ्चेन्द्रियनिग्रह एव तपः। निर्दोषकर्मणा, विषयशमवता, गृहमपि तपोवनं भवति। धर्मः सत्येन रक्ष्यते, विद्या योगेन, पात्रं शौचेन, वंशः सदाचारेण। श्लाघ्यं विन्ध्यकानने वासः, अनाहारमरणं, सर्पसंसर्गः, कुण्डे पतनं, उदकक्लेशः च, न तु स्वजनात् किञ्चिदपि धनं याचितुम्। भोगेन न क्षीयते वित्तं, भाग्ये क्षीणे क्षीयते; पूर्वकृतं पुण्यं कदापि न नश्यति। ब्राह्मणस्य भूषणं विद्या, पृथिव्याः भूषणं राजा, गगनस्य चन्द्रः, सर्वेषां चरित्रं भूषणम्। राजपुत्राः, सोमसमानाः—भीमः, अर्जुनः, अन्ये च—सत्यव्रतवीराः, कृष्णेन सूर्यस्वरूपेण आलिङ्गिताः, दुर्भगे पतित्वा, दरिद्राः भूत्वा भिक्षाटनं कृतवन्तः। कः किमर्थं समर्थः, यदा दैवं कर्मरेखां परिवर्तयति? येन ब्रह्मा घटकार इव विश्वपात्रे संयम्यते, येन विष्णुः दशावतारसंकटे क्षिप्तः, येन रुद्रः कपालभिक्षुकः कृतः, येन सूर्यः सदा गगने भ्रमति—तस्मै दैवाय, कर्त्रे, नमः। बलिर्दाता, मुरारिर्भिक्षुः, पृथिवी ब्राह्मणमध्ये दत्ता; दत्त्वा बन्धनफलम् आप्तम्। नमस्ते दैव, यथेष्टं कर्त्रे। अपि च लक्ष्मीः माता, जनार्दनः पिता इति सति, यदि पापकर्म कुर्वन्, तदा तस्य दण्डः अनिवार्यः। यानि कर्माणि पूर्वे निश्चितानि, येन येन च, तेषां फलानि स्वयमेव काले अनुभवति। एवं राज्ञः समीपे नियुक्त्यादौ धर्मशास्त्रस्य निर्देशः, गुणदोषविचारः, दैवबलस्य च महिमा प्रतिपाद्यते।