गरुडपुराणम्

नृपः यः निष्कारणेन सेवकस्य प्रति कोपं करोति, स तु कृष्णसर्पविषवन्मदनं स्वीकरोति। तस्मात् चञ्चलदृष्टिं निगृह्य, मिथ्यावचनं परिवर्जयेत्—विशेषतः पुरुषेषु, विद्वद्ब्राह्मणेषु, तथा सेवकगणे सदा। यः राजा स्वसेवकबन्धुसंपद्भिः गर्वितः, राज्ये क्रीडतीव व्यवहरति, स शीघ्रमेव रिपुभिः निगृह्यते। राजा न कदापि केवलं वाक्येन कोपं दर्शयेत्, न च भ्रुकुटिं कुर्यात्; यः दोषरहितं सेवकं दण्डयति, स नीचो नृपतिर्भवति। प्रमादसुखसंपत्तिं राजा त्यजेत्। यः शत्रवः संग्रामे स्थिताः, तान् यः सुखसंपद्वान् विजिगीषुः, तेन निग्रहीतव्या इति। उद्योगः, विक्रमः, धैर्यम्, बुद्धिः, बलम्, पराक्रमः—एतेषां षड्भावानां यः संपन्नः, स देवतानामपि भयहेतुः भवति। कर्म यत्नेन साधितेऽपि यदि सिद्धिर्न लभ्यते, तदा दैवमेव प्रमाणं; तथापि मानवप्रयत्नः कर्तव्य एव। अथ सूतः उवाच—सेवकाः त्रिविधाः सन्ति—श्रेष्ठाः, अधमाः, मध्यमाश्च; तेषां गुणानुसारं तासु तासु कार्येषु नियुक्तव्याः। सेवकपरीक्षां च गुणविशेषांश्च वक्ष्यामि, ये परम्परया कीर्तिताः। यथा सुवर्णं चतुर्भिः परीक्ष्यते—मर्दनेन, छेदनेन, तापनेन, आघातेन—तथा सेवकः चतुर्भिः परीक्ष्यः—आचारेण, स्वभावेन, कालेन, कार्येण च। यो कुलीनः, सदाचारवान्, गुणयुक्तः, सत्यधर्मनिष्ठः, सुन्दरः, प्रसन्नः, स कोशाध्यक्षः नियुक्तव्यः। यो रूपमूल्यविचक्षणः, स मणिपरीक्षकः; यो बलाबलविज्ञः, स सेनापतिः नियुक्तव्यः। यो लक्षणचेष्टाविज्ञः, बलवान्, सुन्दरः, जागरूकः, उत्साही च, स द्वारपालः कथ्यते। बुद्धिमान्, वाग्मी, प्राज्ञः, सत्यवादी, जितेन्द्रियः, सर्वशास्त्रविशारदः—एवं गुणयुक्तः लेखकः भवति। बुद्धिमान्, विवेकी, परचित्तज्ञः, कठोरः, आज्ञापालनशीलः—एवं जनः दूतः नियुक्तव्यः। यो स्मृत्यधिगमशास्त्रज्ञः, विद्वान्, जितेन्द्रियः, धैर्यबलगुणयुक्तः, स मुख्यधर्माधिकारी नियुक्तव्यः। पितृपितामहकर्मकुशलः, शास्त्रज्ञः, सत्यवादी, शुद्धः, कठोरः च, स सूपकारः कथ्यते। आयुर्वेदविशारदः, सर्वप्रियः, दीर्घायुः, सदाचारवान्, गुणयुक्तः, स वैद्यः नियुक्तव्यः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः, जपयज्ञनिष्ठः, सदा शंसी, स पुरोहितः भवति। लेखकः, पाठकः, गणकः, विग्रही, आलसी—एवं सेवकः न कदापि नृपतेः समीपे स्थाप्यः। द्विजिह्वः, कलुषप्रवर्तकः, अतीव cruel, अत्यन्तकठोरवाग्मी—एवं जनस्य वाक्यं निर्दोषाणाम् उपद्रवाय भवति। पापात्मानं विद्वत्तया अलङ्कृतमपि वर्जयेत्; नागः किं न रत्नेन भूषितः अपि भीषणः न स्यात्? को न नाम निष्कारणकोपिनं दुष्टं न भीषयेत्? महाविषधरनागस्य विषं, तस्य च कठोरवचनानि, सदा वक्त्रे संनिहितानि। यः समृद्ध्यादौ तुल्यं सेवकं, रहस्यज्ञं, धैर्यवन्तं हन्ति, अर्धराज्यं गृहीत्वा, स एव निहन्यते न। ये शूराः, मन्दवक्तारः, जितेन्द्रियाः, सच्चौर्ययुक्ताः, परं पूर्वं तथा पश्चात् विपरीता भवन्ति, ते सेवकाः न उपयोग्याः। ये सेवकाः आलस्यरहिताः, संतुष्टाः, जाग्रतः, सुखदुःखसहिष्णवः, स्थिरचित्ताः, ते लोके दुर्लभाः। यो धैर्यशीलतारहितः, लज्जारहितः, क्रूरचित्तः, परदोषकः, कपटी, दम्भी, कुशलः, लोभी, अशक्तः, भीरुश्च, स राजा त्याज्यः। सुसज्जितानि शस्त्राणि, विविधायुधानि दुर्गे स्थापनीयानि; ततः शत्रुः हन्तव्यः। राजा षड्ऋतुं वा संवत्सरं वा संधिं कृत्वा, स्वं स्वं पालयन्, पुनः शत्रुं निहन्यात्। यः मूर्खान् त्रयाणां मध्ये कञ्चन नियुक्तवान्, स नृपतेः निन्दां, धनहानिं, नरकपतनं च करोति। सेवकस्य यत्कर्म, शुभं वा अशुभं वा, तेन राजा स्पृश्यते, सूक्ष्मेऽपि विषयेषु। तस्मात् भूमिपः सदा धर्मार्थकामकुशलं, गोब्राह्मणहितं, प्राज्ञं सेवकं नियुक्तव्यम्। पुनः सूतः उवाच—गुणिनं नियुक्तव्यं, निर्गुणं परित्याज्यं। सर्वे गुणाः विद्यावन्तः जनानां, दोषाः तु मूर्खेषु एव। सदा साधुभिः सह वर्तेत, तैः सम्बन्धान् कुर्यात्, मैत्रीं विवादं च तैः एव; निर्गुणैः किञ्चित् कार्यं न कर्तव्यम्। बन्धनैः अपि बद्धः सन्, विद्वद्भिः, धर्मिष्ठैः, सत्यवद्भिः सहैव तिष्ठेत्; न तु दुष्टैः स्वामिस्थितैः। यः कर्म शेषयुक्तं, स अधमकार्यार्थं; अतः सर्वं कर्म शेषयुक्तमेव कार्यम्। यथा पुष्पं न विनाश्य मधु गृह्यते, यथा वत्सं पालयित्वा दुग्धं गृह्यते, तथा भूमेः पशूनां च राजा गृह्णीयात्। यथा मधुकरी पुष्पात् पुष्पं क्रमशः गृह्णाति, तथा राजा कोशाय धनं शनैः संचिनुयात्। वल्मीकः, मधुकोशः, शशाङ्कस्य वृद्धिः, राजकोशः, भिक्षा—एतानि सर्वाणि शनैः शनैः वृद्धिं यान्ति। यत् प्राप्ते हानिः दृश्यते, दत्ते वृद्धिः; प्रतिदिनं दानाध्ययनकर्तव्यानि फलप्रदानीति।