गरुडपुराणम्

धन्यः स राजा, यस्य वित्तं अस्ति; धनस्य कारणेन तस्य मित्राणि भवन्ति, धनस्य कारणेन तस्य बान्धवाः भवन्ति, धनस्य कारणेन स लोकस्य मध्ये पूज्यते, धनस्य कारणेन स बुधः इति गण्यते। यः धनहीनः, तं मित्राणि, पुत्राः, पत्न्यः, सहचराः च त्यजन्ति; किं तु, यः धनवन्तः, तं पुनः सर्वे समीपं आगच्छन्ति। अस्मिन लोके, धनं एव पुरुषस्य सच्च बान्धवः इति निश्चयः। राजा यदि शास्त्रज्ञानं विना अस्ति, स एव अन्धः इति कथ्यते; अन्धः जनः मार्गदर्शकेन पश्यति, किन्तु शास्त्रविहीनः किञ्चित् अपि न पश्यति। यदि पुरुषस्य पुत्राः, दासाः, मन्त्रिणः, पुरोहिताः, इन्द्रियाणि च, निद्रायाम् सन्ति, तस्य राज्यं दीर्घकालं न स्थाति। यः त्रीन्—पुत्रान्, दासान्, बान्धवान्—सङ्ग्रहीतवान्, भूमिं च प्राप्तवान्, स अन्यैः राजभिः सह चतुर्युगं समं भूमौ राज्यं कर्तुम् अर्हति। यः शास्त्रस्य युक्त्याः च स्थापितं न अवमन्यते, स अस्मिन लोके परत्र च, राज्येन सह, नश्यति। राजा दुःखसमये चित्तं न विह्वलयेत्; समचित्तः, शुद्धहृदयः, सुखदुःखयोः समः स्थातव्यः। दृढाः जनाः दुःखसमये न शोकं कुर्वन्ति; चन्द्रमा अपि राहुमुखं प्रविश्य पुनः उदयति। निन्द्यं तु तेषां, ये केवलं शरीरस्य सुखाय तं लालयन्ति; वित्तस्य अभावेन दुःखं न कर्तव्यम्, शरीरं स्वयं क्षणभङ्गुरम्। अपि च, ये पत्न्याः पुत्राः च यथा पाण्डुपुत्राः, दुःखं परित्यज्य पुनः सुखं प्राप्तवन्तः। राजा गन्धर्वविद्यां, संगीतं, गणिकासभां च दृष्ट्वा, शास्त्राणि—धनुर्वेदं, राज्यविद्यां च—लोके रक्षितुं यत्नं कुर्यात्। राजा यदि दासं कारणं विना कोपं करोति, तस्य कोपः कृष्णसर्पस्य विषस्य उन्मादं इव भवति। दृष्टिं च चञ्चलत्वात् निगृह्य, मिथ्यावचनं च त्यक्तव्यं, विशेषतः पुरुषेषु, विद्वद्ब्राह्मणेषु, दासगणे च सर्वदा। राजा यदि दासैः बान्धवैः च गर्वितः, शासनं क्रीडया करोति, स शत्रुभिः शीघ्रं विजितः भवति। राजा कदापि केवलं वाक्ये कोपं न दर्शयेत्, भ्रुकुटिं च न कुर्यात्; दोषहीनं दासं यः दण्डयति, स नीचः राजा। राज्ये विडम्बनासुखानि त्यक्तव्यानि। शत्रवः, ये संघर्षे स्थिताः, तैः, ये सुखे विजयाय च प्रवृत्ताः, तान् निग्रहीतव्यानि। उत्साहः षड्विधः—दक्षता, उद्योगः, साहसः, बुद्धिः, बलम्, विक्रमः—यः एतेषां समृद्धिम् उपयुञ्जते, तस्य देवाः अपि भयम् अनुभवन्ति। यदा कृत्यं प्रयत्नेन साध्यते, किन्तु सफलता न लभ्यते, तदा दैवम् एव प्रमाणम्; तथापि मानवप्रयत्नः सदा कर्तव्यः। सूतः उवाच—दासाः त्रीविधाः भवन्ति—श्रेष्ठः, अधमः, मध्यमः; तेषां गुणानुसारं त्रीषु कर्मसु नियुक्तव्यानि। दासपरीक्षां गुणान् च व्याख्यास्यामि; तान् परम्परया श्रुतान् वर्णयिष्यामि। यथा सुवर्णं चतुर्भिः परीक्ष्यते—मर्दनेन, छेदनेन, तापनं, प्रहारः—एवं दासः चतुर्भिः वस्तुभिः परीक्ष्यते—आचारेण, स्वभावेन, कालेन, कर्मणा। यः उत्तमकुलसम्पन्नः, सुशीलः, गुणवान्, सत्यधर्मनिष्ठः, सौम्यः, प्रसन्नः च, स कोशाध्यक्षः नियुक्तः। यः मूल्यरूपपरीक्षणे कुशलः, स मणिपरीक्षकः; यः बलदुर्बलत्वं जानाति, स सेनापतिः नियुक्तः। यः लक्षणचेष्टासत्यं जानाति, बलवान्, सौम्यदर्शनीयः, जागरूकः, उत्साही च, स द्वारपालः। यः बुद्धिमान्, वाग्मी, विद्वान्, सत्यवादी, आत्मसंयमी, सर्वशास्त्रविशारदः, स लेखकः। यः बुद्धिमान्, विवेकी, परचिन्ताज्ञः, कठोरः, आदेशानुसारं वदति, स दूतः नियुक्तः। यः स्मृतिधर्मग्रन्थान् जानाति, विद्वान्, इन्द्रियनिग्रहवान्, साहसी, बलवान्, गुणवान्, स न्यायाध्यक्षः। यः पितामहपितृपरम्परया कुशलः, शास्त्रज्ञः, सत्यवादी, शुद्धः, कठोरः च, स पाकशास्त्रज्ञः। यः आयुर्वेदे निपुणः, सर्वेषां प्रियः, दीर्घायुष्मान्, सुशीलः, गुणवान्, स वैद्यः नियुक्तः। यः वेदवेदाङ्गसारज्ञः, जपयज्ञनिष्ठः, सदा आशीर्वादे प्रवृत्तः, स राजपुरोहितः। लेखकः, पाठकः, गणकः, विरोधी, आलस्ययुक्तः—एते दासाः सदा राज्ञा त्याज्याः। यः द्वैधवाणी, क्षोभकारी, अतीव क्रूरः, अत्यन्तं कठोरः, तस्य वाणी निर्दोषेषु केवलं हानिकरः। दुष्टः जनः त्याज्यः, अपि च विद्या अलङ्कृतः; नागः मणिना अलङ्कृतः अपि भीषणः न भवति वा? यः कारणं विना क्रुद्धः दुष्टः जनः, तं कः न भयं कुर्यात्? महाविषसर्पस्य विषं, तथा तस्य कठोरवाणी, तयोः मुखे सदा संगच्छन्ति। यः दासं वित्ते, सामर्थ्ये, रहस्यज्ञानं, दृढतायाम् समं हन्ति, यः अर्धराज्यं गृह्णाति, स स्वयं न हन्यते। ये दासाः वीर्यवन्तः, मृदुवाणी, शनैः वदन्ति, इन्द्रियनिग्रहवन्तः, सत्यवीर्यवन्तः, यदि पूर्वं एकः, पश्चात् अन्यः, तादृशाः दासाः न हितकराः। ये दासाः आलस्यरहिताः, संतुष्टाः, जाग्रतः, सुखदुःखयोः धैर्यवन्तः, दृढाः, तादृशाः दासाः दुर्लभाः। यः धैर्यविनः, लज्जारहितः, क्रूरचित्तः, निन्दकः, कपटी, धूर्तः, लोभी, अशक्तः, भीतः, तं राजा त्याज्यः। संपन्नायुधानि, विविधास्त्राणि दुर्गे स्थापनीयानि; ततः शत्रुः निहन्तव्यः। राजा षड्वर्षं वा संवत्सरं वा संधिं कृत्वा, आत्मानं रक्षित्वा, पुनः शत्रुं निहन्ति। यः मूर्खान्, तेषु त्रिषु, राज्ञः नियुक्तवान्, स कलंकं, वित्तहानिं, नरकं च प्राप्नोति।