गरुडपुराणम्

राजा धर्मनिष्ठः सन्, गोब्राह्मणहितरतः, इन्द्रियनिग्रहेण युक्तः, जनपदस्य रक्षां कर्तुं समर्थः भवति, यदा सः विष्णुम् अर्चयित्वा स्वधर्मे तिष्ठति। सः चञ्चलां लक्ष्मीं बलं च प्राप्य, धर्मे चित्तं स्थापयेत्, यतः सम्पदः क्षणेन विनश्यन्ति, न च धनादिकं कस्यचित् वास्तवतोऽस्ति। सत्यं, कामाः रम्याः, वस्तूनि च मनोहराणि; तथापि जीवितं स्त्रीललितदृष्टेः सदृशं चपलम्। जरारोगादयः शत्रुवत् देहे उद्भवन्ति, जरा व्याघ्रीव तिष्ठति, जीवनं भग्नघटतोयवद् क्षिप्रं सरति, न च कोऽपि स्वहिताय तत्र प्रवर्तते। किं कारणं, ये जनाः परोपकारं न कुर्वन्ति, वा स्वस्य हितं न चिन्तयन्ति, यदा स्त्रीषु रतः, कामबाणैः विद्धः, मन्ददृष्ट्या विलसन्, पापं न कुर्यात्, ब्राह्मणान् विष्णुं च नित्यं पूजयेत्, यतः आयुः मृत्युतरङ्गेण कम्पमानं घटिकेव क्षीणं स्यात्। सः पण्डितः, यः परदारान् मातरः पश्यति, परधनं मृत्तिकासमं मन्यते, सर्वभूतानि चात्मवत् निरीक्षते। एतेन हेतुनाऽखिलस्य राज्ञः स्वराज्ये स्पृहाऽस्ति, यतः सर्वत्र तस्य वाक्यं न प्रतिषिध्यते। अतः राजा धनं सञ्चिनोति, किन्तु स्वस्य रक्षां कृत्वा द्विजातिभ्यः तद् ददाति। ब्राह्मणैः उच्चारितस्य ओंकारस्य शब्देन राज्यं वर्धते; एवं राजा नियमेन वृद्धिं प्राप्नोति, न च व्याधिभिः पीड्यते। ऋषयः अपि शक्तिहीनाः सन्तः धनं सञ्चिन्वन्ति, किं पुनः राजा, यः प्रजाः आत्मसुतवत् पालयति? यस्य धनं सखा अस्ति, यस्य धनं बान्धवः, यस्य धनं लोके पूज्यते, धनवन्तं बुधाः मन्यन्ते। यो धनहीनः, तं मित्राणि, पुत्राः, भार्याः, सहचराः त्यजन्ति; धनिनं पुनः प्रतिनिवर्तन्ते—अस्मिन्लोके धनमेव स्वजनः इति। राजा शास्त्रज्ञानविहीनः अन्धः एव; अन्धः मार्गदर्शकेन पश्यति, शास्त्रविहीनः तु न किञ्चिद् अपि पश्यति। यदि पुरुषस्य पुत्राः, दासाः, मन्त्रिणः, पुरोहिताः, इन्द्रियाणि च सुप्तानि स्युः, तस्य राज्यं चिरं न तिष्ठति। यः एतान् त्रयः—पुत्रान्, दासान्, बान्धवान्—धरण्या सहितः सम्पादयति, सः अन्यैः राजभिः सह चतुर्षु युगेषु भूमिं पालयति। यः शास्त्रयुक्तं युक्तिप्रयुक्तं च नावलोक्य तिष्ठति, सः अस्मिन्लोके परत्र च स्वराज्येन सह नश्यति। राजा आपदि न मनसा शोकं कुर्यात्; समचित्तः स्वच्छहृदयः स्यात्, सुखदुःखयोः समो भवेत्। धैर्यवन्तः आपदि न विषीदन्ति; चन्द्रमाः अपि राहुमुखं प्रविश्य पुनः उदेति। तद् देहस्य सुखाय ये प्रमाद्यन्ति, ते निन्द्याः; धनाभावे न शोचनीयम्, शरीरं हि दुर्बलम्। पाण्डुपुत्रवत्, ये स्त्रीपुत्रयुक्ताः अपि दुःखं त्यक्त्वा पुनः सुखं प्राप्तवन्तः। गन्धर्वविद्यां, गीतं, वेश्यासभां च दृष्ट्वा, राजा धनुर्वेदं नीतिशास्त्रं च अपि रक्षेत्। राजा यः दासेऽकारणेन कोपं करोति, सः कालकूटविषग्रस्तसर्पवत् उन्मत्तत्वं प्राप्नोति। चञ्चलदृष्टिं निगृह्य, मिथ्यावाक्यं न वदेत्, विशेषतः ब्राह्मणेषु, मनुष्येषु, सेवकवर्गे च। राजा यः दासबान्धवप्रभवः, राज्ये लीलया वर्तते, सः शत्रुभिः शीघ्रं पराजितः भवति। राजा कदापि कोपं न दर्शयेत्, वदनमात्रेण न भ्रुकुटिं कुर्यात्; दोषरहितेषु दासेषु दण्डः न दातव्यः। प्रमादसुखस्य भोगः राज्ञा त्याज्यः। शत्रवः, ये कलहस्थिता भवन्ति, तान् सुखसिद्धिस्थैः निग्रहीतव्यः। उत्साहस्य षड्भेदाः—प्रयत्नः, उद्योगः, धैर्यम्, बुद्धिः, बलम्, पराक्रमः—यस्य सन्ति, तेन देवाः अपि सन्त्रस्ताः भवन्ति। प्रयत्नेन कार्यसिद्धौ यदा सफलतां न प्राप्नोति, तदा दैवमेव कारणम्; मानवप्रयत्नः तु नित्यं करणीयः। सूतोऽवदत्—दासाः त्रिविधाः, उत्तमाः, अधमाः, मध्यमाः; तेषां कर्मसु गुणानुसारतः नियुक्तिः कार्याः। सेवकपरीक्षां, तेषां च गुणान् प्रवक्ष्यामि, यथापूर्वं श्रुतम्। यथा सुवर्णं चतुर्भिः परीक्ष्यते—मर्दनेन, छेदनेन, तापनेन, ताडनेन—तथा सेवकः चतुर्भिः परीक्ष्यः—आचारेण, स्वभावेन, कालेन, कर्मणा च। यो कुलीनः, सदाचारवान्, गुणयुक्तः, सत्यधर्मपरायणः, सुन्दरः, प्रसन्नः, सः कोशाध्यक्षः नियुक्तव्यः। यो मूल्यरूपविज्ञः, सः मणिपरीक्षकः; यो बलाबलविज्ञः, सः सेनापतिः नियुक्तव्यः। यो चेष्टालक्षणविज्ञः, बलवान्, मनोहरदर्शनः, जागरूकः, उत्साही च, सः द्वारपालः। बुद्धिमान्, वाग्मी, ज्ञानी, सत्यवादी, जितेन्द्रियः, सर्वशास्त्रपारगः, सः लेखकः नियुक्तव्यः। बुद्धिमान्, विवेकी, परचिन्ताज्ञः, कठोरः, यथाज्ञं वक्ता, सः दूतः नियुक्तव्यः। स्मृत्यधिगमशास्त्रवित्, पण्डितः, जितेन्द्रियः, धैर्यबलसम्पन्नः, गुणवान्, सः मुख्यन्यायाधिकारी नियुक्तव्यः। पितामहपितृकृतकुशलः, शास्त्रपारगः, सत्यवादी, शुद्धः, कठोरः च, सः सूपकारः। आयुर्वेदविशारदः, सर्वेषां प्रियः, दीर्घायुष्मान्, सदाचारवान्, गुणसम्पन्नः, सः वैद्यः नियुक्तव्यः। यो वेदवेदाङ्गतत्त्ववित्, स्वाध्याययज्ञनिष्ठः, नित्यं शुभकामः, सः पुरोहितः। लेखकः, पाठकः, गणकः, प्रतिवादी, प्रमादी च—एवं सेवकः सदा राज्ञा वर्जनीयः। एवं धर्मयुक्तः राजा, स्वधर्मपालनं कृत्वा, योग्यसेवकनियोजनं च कृत्वा, राज्यं सम्यक् पालयेत्।