गरुडपुराणम्

सूतः शौनकं प्रति कथयामास—यत्र न जीविकां, न भीतिः, न लज्जा, न विनयः, न दानशीलता वा दृश्यते, तत्र एकैव दिनं अपि स्थातुं न युक्तम्। यत्र न विद्वान्, न राजा, न नदी, न साधुः, न पञ्चमः कश्चन, तत्र वासं कर्तुं न उचितम्। शौनक, न किञ्चिदस्ति स्थलं यत्र ज्ञानं पूर्णतया सम्पद्यते; न च कश्चित् सर्वज्ञः, न च कुतश्चित् सर्वं वेत्ति कश्चन। न हि लोके कश्चित् सर्वं वेत्ति, न च कश्चित् अत्यन्तमूढः; यः तु उत्तम-मध्यम-अधमज्ञानैः बोधयति, स एव बुधः इति स्मृतः। अथाहं राज्ञः स्वजनानां च गुणान् वर्णयिष्यामि; राजा सर्वदा एतान् सम्यक् परीक्षेत। स राजा सदा सत्ये धर्मे च स्थित्वा राज्यं पालयति, शत्रुसेनान् विजित्य धर्मेण भूमिं रक्षति। स पुष्पाणि यथाक्रमं एकैकशः सञ्चिनोति, मूले न छिनत्ति, वनमालाकारवत्, न तु कोलानलकारवत्। दुग्धदायिनः गवां केवलं दुग्धं गृह्णन्ति, न तु दूषितं पिबन्ति; एवं राजा अन्यदेशस्य संपदः उपभुञ्जीत, न तु ताः नाशयेत्। यः तु गवां स्तनं छित्वा लवणं इच्छति, स न दुग्धं लभते; तथैव अन्यायेन पीडितं राज्यं न समृद्धिं प्राप्नोति। अतः सर्वप्रयत्नेन भूमिं रक्षेत्; भूमेर् हि राज्ञः यशः, दीर्घायुः, कीर्तिः, बलं च सम्पद्यते। विष्णुं पूजयित्वा, धर्मनिष्ठः, गोब्राह्मणहिते रतः, इन्द्रियनिग्रहम् आस्थितः राजा प्रजाः रक्षितुं समर्थः भवति। स्थिरं न सम्पदः, न च बलं, तस्मात् राजा धर्मे चित्तं स्थापयेत्; हि सम्पदः क्षणेन विनश्यन्ति, सम्पत्तयः च न स्वकीयाः। सत्यं, कामाः रम्याः, संपदः मनोहराः; परं जीवनं स्त्रीदृष्टेः चपलतुल्यं। जरातरुणी व्याघ्रवत् समुत्थिता तिष्ठति, व्याधयः शरीरमपि शत्रुवत् प्रादुर्भवन्ति; जीवनं भग्नघटतोयवत् पलायते, न च कश्चित् आत्महितं कुर्वन् दृश्यते। किं कारणं, ये जनाः परहितं वा आत्महितं वा न कुर्वन्ति, यत्र स्त्रीषु रममाणाः, कामबाणैः आहताः, मन्दमन्ददृष्टयः सन्ति? पापं न कुर्यात्; ब्राह्मणान् विष्णुं च सदा पूजयेत्; आयुः मृत्युतरङ्गे क्षीणघटजलवत् क्षीयते। स एव पण्डितः, यः परदारान् मातृवत् पश्यति, परधनं मृत्तिकावत्, सर्वभूतानि आत्मवत्। एतेन हेतुनैव राजानः स्वाधिकारं कामयन्ति—यत् सर्वकार्येषु तेषां वचः न प्रतिषिध्यते। तेन कारणेन राजानः धनं सञ्चिन्वन्ति; स्वस्य रक्षां कृत्वा तद् द्विजातिभ्यः ददाति। ब्राह्मणैः उच्चारितस्य ओंकारस्य शब्देन राज्यं समृद्धिं प्राप्नोति; एवं राजा दमेन पुष्यति, व्याधिभिः न बाध्यते। मुनयः अपि शक्तिविहीनाः सन्तः धनं सञ्चिन्वन्ति; किमुत राजा, यः प्रजाः आत्मसुतवत् रक्षति। यस्य धनं सखेः, यस्य धनं बान्धवाः; यस्य धनं स लोके पूज्यते, धनवांश्च पण्डितः इति मन्यते। येन धनं नास्ति, तं मित्राणि, पुत्राः, भार्याः, सहचराः परित्यजन्ति; यः धनवांश्च, तं पुनः उपगच्छन्ति; अस्मिन्लोके धनमेव बान्धवम्। राजा शास्त्रज्ञानविहीनः अन्धः इव; अन्धः मार्गदर्शकेन पश्यति, शास्त्रविहीनः न किञ्चित् पश्यति। यस्य पुत्राः, दासाः, मन्त्रिणः, पुरोहिताः, इन्द्रियाणि च सुप्तानि, तस्य राज्यं न चिरं तिष्ठति। यः एतान् त्रयः—पुत्रान्, दासान्, बान्धवान्—लभते, भूमिं सह, स भूमौ चतुर्युगानि अन्यैः राजभिः समं राज्यं पालयति। यः शास्त्रयुक्तं युक्तिं च अवमन्त्रयते, स अस्मिन्लोके परत्र च स्वराज्येन सह विनश्यति। राजा आपदि न मनसा क्लिश्येत्; समचित्तः, निर्मलहृदयः, सुखदुःखयोः समो भवेत्। धैर्यवन्तः आपत्तौ न विषीदन्ति; चन्द्रमा अपि राहुमुखं प्रविश्य पुनः उदेति। तद्वद्, ये शरीरस्य अल्पसुखाय परिश्रान्तिं कुर्वन्ति, ते निन्द्याः; धनाभावेन न शोचनीयम्, शरीरमेव क्षणिकम्। पाण्डुपुत्रवत्, ये स्त्रीपुत्रयुक्ताः अपि दुःखं त्यक्त्वा पुनः सुखं प्राप्नुवन्ति। गन्धर्वविद्यां, गानविद्यां, वेश्यासभां च दृष्ट्वा, राजा धनुर्वेदराज्यविद्यां अपि रक्षेत्। राजा यः दासे अकस्मात् कोपं करोति, स कृष्णसर्पविषमदनवत् उन्मत्तत्वं प्राप्नोति। चञ्चलदृष्टिं निगृह्णीयात्, मिथ्यावाक्यं न वदेत्, विशेषतः पुरुषेषु, ब्राह्मणेषु, सेवकवर्गे च। राजा यः सेवकबान्धवगौरवेण क्रीडया राज्यं पालयति, स सदा शत्रुभिः शीघ्रं पराजितः भवति। राजा न कदापि केवलं शब्देन कोपं दर्शयेत्; निर्दोषे दासे दण्डं ददाति स नीचो राजा; अलस्यभोगान् राजा त्यजेत्। ये शत्रवः सङ्ग्रामे स्थिताः, ते सुखसिद्धौ प्रवृत्तैः निगृह्यन्ते। उत्साहस्य षड्विधाः प्रकाराः—दक्षता, उद्योगः, साहसः, बुद्धिः, बलं, पराक्रमः; यः एतेषु युक्तः, स देवतानामपि भीतिं जनयति। कर्मणि प्रयत्नेन कृतमपि यदि न सिद्धिं गच्छति, तर्हि दैवमेव प्रमाणम्; मानवप्रयत्नं तु सदा कर्तव्यं। दासाः अपि त्रिविधाः—श्रेष्ठाः, अधमाः, मध्यमाः; तेषां गुणानुसारं कार्येषु नियुक्तव्याः। दासपरीक्षां, स्वगुणांश्च, शृणु, यथा परंपरया उक्तम्। यथा सुवर्णं चतुर्भिः परीक्ष्यते—मर्दनेन, छेदनेन, तापनेन, आहत्य च—एवं सेवकः चतुर्भिः परीक्ष्यः—आचारेण, स्वभावेन, कालेन, कर्मणा च। एवं सूतः शौनकाय धर्म्यं, राजधर्मं, सेवकधर्मं च श्रद्दया, यथाशास्त्रं, क्रमशः सम्यक् निवेदयामास।