गरुडपुराणम्

सूतः शौनकं प्रति कथां आरभते। “शौनक, सत्पुरुषस्य स्वभावं पश्य। उत्तमः अश्वः तु ताडनं न सहते, सिंहः गजस्य गर्जनं न सहते, न च वीरः भयभीतानां शब्दानां स्वीकृतिं करोति। धनहीनः वा दैवेन पतितः वा, कदापि दुष्टजनस्य सेवां न इच्छेत्; यथा क्षुधितः सिंहः तृणं न भक्षयति, किन्तु गजस्य तप्तं रुधिरं पिबति। यो मित्रद्रोहिणं पुनः संधिं इच्छति, स मृत्युम् आलिङ्गति, यथा अश्वतरस्य गर्भं गृह्णाति। शत्रोः पुत्राणां स्निग्धवचनानि बुद्धिमन्तः न अवमानयन्ति; समये तानि दुःखकारिणी भवन्ति, यथा विषपात्राणि भीषाणि। उपकृत्य शत्रुम् उपनतं अन्यशत्रुं जयति, यथा पादस्थं कांटं हस्तस्थकांटेन निष्क्रान्ति। नित्यं परपीडायाम् प्रवृत्ताः स्वयमेव पतन्ति, यथा नदीतीरे वृक्षाः। विपत्तिः कदाचित् धनरूपेण दृश्यते, धनं च कदाचित् विपत्तिरूपेण; यः दैवाधीनः, तस्य विनाशं तानि वहन्ति। मनः यथाकालं पापं जनयति; किंतु शुभदैवेन सर्वत्र शुभं जायते। वित्तव्यय, विद्याग्रहण, अन्नान्वेषण, व्यापारकरणे, लज्जया मुक्तः सदा भवेत्। यत्र न धनवान्, न पण्डितः, न राजा, न नदी, न वैद्यः, तत्र स्थातुं न अर्हति। यत्र न जीविका, न भयम्, न लज्जा, न विनयः, न दानम्, तत्र एकदिनमपि न स्थातव्यम्। यत्र न पण्डितः, न राजा, न नदी, न साधुः, न पञ्चमः, तत्र निवासं न कर्तव्यम्। शौनक, न कस्यचित् विद्या पूर्णा; न कश्चित् सर्वज्ञः; न कश्चित् सर्वं जानाति, न कश्चित् सर्वथा अज्ञः; यः उत्तममध्यमाधमविद्यया जानाति, स एव विद्वान्। इदानीं राज्ञः गुणान् सेवकानां च वर्णयामि; राजा सर्वदा एतान् परीक्षेत्। राजा सत्यम् धर्मे च निरतः, शत्रुसेनां विजित्य, धर्मेण भूमिं पालयति। वनमालाकारः इव पुष्पाणि एकैकशः संगृह्य, मूलं न छिन्द्यात्; न च काष्ठकारः इव। दुग्धग्राहकः दुग्धं एव गृह्णाति, न च दुग्धदूषितम्; तथा राजा अन्यभूमेः साधनानि उपभुङ्क्ते, न तु तान्यपकर्षति। यः गवां स्तनं छित्वा लवणम् इच्छति, स दुग्धं न प्राप्नोति; एवं राज्यं दुर्व्यवहारेण पीडितं न समृद्ध्यति। अतः सर्वयत्नेन भूमिं रक्षेत्; भूमिः राज्ञः कीर्तिं, आयुः, यशः, बलं च ददाति। विष्णुं पूज्य, धर्मे ब्रह्मणेषु च गोषु च निरतः, इन्द्रियजयः राजा प्रजां रक्षितुम् शक्नोति। अस्थिरं धनं बलं च लब्ध्वा, राजा धर्मे मनः स्थापयेत्; क्षणेन समृद्धिः नश्यति, धनं च न स्वं। कामाः रम्याः, सम्पत्तिः मोहिनी; किन्तु जीवितं स्त्रीणां कटाक्षवत् चपलम्। वृद्धावस्था व्याघ्रीव स्थित्वा, रोगाः शत्रुवत् देहे उत्पद्यन्ते; जीवितं भग्नघटात् जलवत् गच्छति; न च कश्चित् स्वहितं साधयति। किं जनाः स्वहितं वा परहितं वा स्वेच्छया न कुर्वन्ति, यदा स्त्रीभिः रमन्ते, कामबाणैः ताडिताः, शिथिलकटाक्षैः? पापं न कुर्यात्, ब्राह्मणान् विष्णुं च सदा पूजयेत्; मृत्युना जीवनं क्षीणं भवति, जलघटीव। यः अन्यस्त्रीं मातरं पश्यति, अन्यधनं भूमिसमं, सर्वभूतानि आत्मवत्, स एव बुधः। एतस्मात् ब्राह्मणश्रेष्ठ, राज्ञः राज्येच्छा भवति; यथा सर्वेषु कार्येषु तस्य वचनं न विरोध्यते। तस्मात् राजा धनं संगृह्णाति; स्वरक्षणं कृत्वा, तद्वित्तं द्विजातिभ्यः ददाति। ब्राह्मणैः उच्चारितं ओंकारस्य शब्देन राज्यं समृद्ध्यति; तादृशः राजा शीलात् वर्धते, रोगैः न बाध्यते। ऋषयः अपि निर्बलाः धनं संगृह्णन्ति; किं तु राजा, यः प्रजाः पुत्रवत् रक्षति। यः धनवान् स मित्रवान्; यः धनवान् स बन्धुवान्; यः धनवान् स लोके पूज्यते; यः धनवान् स विद्वान् इति गण्यते। मित्राणि, पुत्रः, पत्नी, सहचराः च धनहीनं त्यजन्ति; धनवानं पुनः उपयान्ति; धनं हि लोके स्नेहबन्धनम्। राजा शास्त्रज्ञानं विना अन्धः; अन्धः मार्गदर्शनेन पश्यति, किन्तु शास्त्रविहीनः न पश्यति। यस्य पुत्रः, सेवकः, मन्त्री, पुरोहितः, इन्द्रियाणि च सुप्तानि, तस्य राज्यं दीर्घकालं न स्थाति। यः पुत्रं, सेवकं, बान्धवम्, भूमिं च प्राप्तवान्, स अन्यैः राजभिः चतुर्षु युगेषु समं राज्यम् कर्तुम् अर्हति। यः शास्त्रयुक्तं युक्तिवद् वचनं अवमानयति, स स्वं राज्यं सहितः अस्मिन् लोके परत्र च नश्यति। राजा विपत्तौ चित्तं न क्लिशेत्; समचित्तः, शुद्धहृदयः, सुखदुःखयोः समः भवेत्। दृढाः विपत्तौ न शोकं कुर्वन्ति; चन्द्रः अपि राहुमुखं प्राप्य, पुनः उदेति। शरीरस्य क्षणिकसुखार्थं ये तुष्टिं कुर्वन्ति, तेषां धिक्; धनाभावे शोकं न कुर्यात्, शरीरं तु दुर्बलम्। पत्नीपुत्रयुक्ताः अपि, पाण्डुपुत्रवत्, दुःखं त्यक्त्वा पुनः सुखं प्राप्ताः। गन्धर्वकलाः, संगीतं, वेश्यासभां च दृष्ट्वा, राजा धनुर्विद्यां, नीतिशास्त्रं च लोकं रक्षेत्।” एवं सूतः शौनकाय धर्मयुक्तं, राज्ञः कर्तव्यं, जीवनस्य नित्यपरिवर्तनं, धनस्य महत्त्वं, धर्मस्य आदेयता च स्नेहपूर्वकं विवृणोति।