गरुडपुराणम्

शृणुत, मुनयः, धर्मार्थयुक्तं कथामिमां यथाशास्त्रम्। प्राचीनकाले महर्षयः सत्यान्वेषिणः सन्तः, जीवनस्य विविधेषु व्यवहारेषु यथावत् आचारान् उपदिशन्ति स्म। यः यज्ञस्य हविः, उत्तमकुलात् वधूं, बालकस्यापि सुभाषितम्, अपवित्रात् अपि सुवर्णम्, दुष्कुलात् अपि रत्नस्त्रीं च प्राप्नोति, स बुद्धिमान् इति स्म। विषात् अपि अमृतं ग्राह्यम्, अपवित्रात् अपि सुवर्णम्, नीचात् अपि उत्तमविद्या, दुष्कुलात् अपि रत्नस्त्री ग्राह्या इति पुनः उक्तम्। किंच, न कदापि राज्ञा सह सख्यं कार्यम्, न च विषरहितसर्पे विश्वासः कर्तव्यः; स्त्रीजननात् सर्वं कुलं शुद्धं न भवति। कुले भक्तपुत्रः स्थाप्यः, विद्यासु विद्वान्, आपदि शत्रुः, धर्मे प्रियः नियोज्यः। सेवकाः भूषणानि च यथास्थानं प्रयोज्याः; शिरसि शोभनं रत्नं पादे न शोभते। रत्नमौलिः, समुद्रः, वह्निः, अगगनं, भूमिपतिः च—एते यदि पादे स्थाप्यन्ते, अज्ञानादेव स्यात्। पुष्पगुच्छस्य द्वैव गतिः—सर्वेषां शिरसि वा, वनभूमौ पतितं वा; एवं उच्चात्मनामपि। स्वर्णरत्नं सुवर्णभूषणे स्थाप्यते चेत् शोभते; सीसकसङ्गे न शोभते, न च किञ्चित् वक्तुम् अर्हति; स्थापकस्य वशे एव भवति। अश्वाः, गजाः, लोहम्, काष्ठम्, शिलाः, वस्त्राणि च—एषां महान् भेदः; तथा स्त्री, पुरुष, जलस्य च। धीरस्य स्वभावः सर्वदोषैः अपि न नश्यति; यथा वह्नेः शिखा दुष्टैः अपि अधः न गच्छति। श्रेष्ठः अश्वः ताडनं न सहते, सिंहः गजरवं न सहते, नायकः भीषणं शब्दं न गृह्णाति। धनविहीनः, दैवपातितोऽपि, दुष्टसेवां न वाञ्छयेत्; यथा क्षुधितः सिंहः तृणं न खादति, गजस्य रक्तमेव पिबति। विश्वासघातकसख्यं पुनः कर्तुम् इच्छन्, मृत्युमेव आलिङ्गति; यथा खरशिशुं गृह्णाति। शत्रुपुत्रस्य स्नेहपूर्णवाक्यं न अवज्ञेयम्; यथाकाले तद् अनर्थकारणं भवति, विषपात्रवत्। उपकारेण जितः शत्रुः अन्यशत्रोः नाशाय प्रयोज्यः, यथा पादस्थदूषणं हस्तस्थदूषेण निष्कास्यते। नित्यम् अन्येषां हिंसने प्रवृत्ताः स्वयमेव पतन्ति, नदीतीरस्थवृक्षवत्। कदाचित् व्यसने सम्पद् रूपिणी, सम्पत् अपि व्यसनरूपिणी; भाग्यनियतेषु नाशायैव। मनः क्षणिकानुसारं पापस्य कारणं, शुभे दैवे सर्वत्र शुभत्वं जायते। व्ययकाले, विद्याग्रहे, अन्नान्वेषणे, व्यापारकाले च लज्जा न कर्तव्या। यत्र न धनिकः, न विद्वान्, न राजा, न नदी, न वैद्यः, तत्र वासः न कर्तव्यः। यत्र न जीविका, न भीः, न लज्जा, न शीलम्, न दानम्, तत्र दिनमपि न स्थेयम्। यत्र न विद्वान्, न राजा, न नदी, न साधुः, न पञ्चमः, तत्र न वासः कर्तव्यः। शौनक, न किञ्चन स्थलम् यत्र विद्या पूर्णा; न कश्चन सर्वज्ञः, न च कश्चन सर्वं न जानाति। लोके न कश्चन सर्वज्ञः, न च मूर्खतमः; योऽत्युत्तममध्यमहीनया बुद्ध्या जानाति, स एव पण्डितः। अथ सूतः उवाच—राज्ञः स्वभावं सेवकानां च गुणान् प्रवक्ष्यामि; राजा सर्वं सम्यग् परीक्ष्येत। सत्यधर्मनिष्ठः राजा शत्रुसैन्यान् जेत्वा धर्मेण भूमिं पालयति। वनमालाकार इव पुष्पाणि एकत्र एकत्र चित्वा, मूलं न छित्वा, भूमिं पालयेत्; न च काष्ठकार इव। दोहकः दुग्धमेव गृह्णाति, दुग्धदोषं न स्पृशति; एवं राजा अन्यदेशस्य संपदं भुङ्क्ते, तं न विनाशयेत्। यः गोदुग्धार्थी स्तनं छित्वा लवणं इच्छति, स न दुग्धं लभते; तथा दण्डितं राष्ट्रं न वर्धते। अतः सर्वयत्नेन भूमिं रक्षेत्; भूमिपतेः कीर्तिः, दीर्घायुः, मानः, बलं च भूमेः एव। विष्णुं पूज्य, धर्मनिष्ठः, गोब्राह्मणहिते रतः, जितेन्द्रियः राजा प्रजाः रक्षितुं शक्नोति। अस्थिरं धनं राज्यं च लब्ध्वा धर्मे मनः स्थापयेत्; सम्पदः क्षणेन नश्यन्ति, स्वं किञ्चन नास्ति। कामाः रम्याः, संपदः प्रियाः, जीवनं तु स्त्रीदृष्टिपातवत् चपलम्। जरां व्याघ्रीव तिष्ठन्ती, रोगाः शत्रवः शरीरमुपगच्छन्ति; जीवनं भग्नघटतोयवत् क्षिप्रं गच्छति; लोके कश्चन स्वहितं न करोति। किं जनाः परहितं न कुर्वन्ति, स्वहितं वा, स्त्रीसक्ताः, कामबाणपीडिताः, विलम्बितदृष्टयः? पापं न कुर्यात्; सदा ब्राह्मणविष्णू पूजयेत्; आयुः मृत्युतरङ्गेण क्षीयते जलबिन्दुवत्। सः पण्डितः यः परदारान् मातरं पश्यति, परधनं मृत्तिकावत्, सर्वभूतानि आत्मवत्। एतेन हेतुनाऽखिलेषु कार्येषु राजानां वाक्यं प्रतिषिद्धं न भवति; अतः राजानः राज्यं कामयन्ते। राजानः धनं सञ्चिन्वन्ति; स्वस्य रक्षां कृत्वा, तद् द्विजातिभ्यः ददाति। ब्राह्मणैः उच्चारितं ॐकारशब्देन राज्यं वर्धते; तपसा राजा वर्धते, रोगैः न पीड्यते। मुनयः अपि शक्तिहीनाः धनं सञ्चिन्वन्ति; किं पुनः राजा, यः स्वजनवत् प्रजाः रक्षति। एवं धर्मयुक्तं, यथाशास्त्रं, जीवनमार्गं महर्षयः उपदिशन्ति स्म।