गरुडपुराणम्

सूत उवाच— हे शौनक महाभाग! धर्मस्य तत्त्वं नितान्तं गुह्यं, कारणचिन्तनस्य न स्थिरमूलं, शास्त्राणि च विविधानि, न च मुनिः कोऽपि यस्य मतं न विरुद्ध्यते। धर्मस्य यथार्थः गुहायां निहितः, तस्मात् महापुरुषैः अनुगतः पन्थाः एव अनुकरणीयः। पुरुषस्य अन्तःकरणम् अपि तस्य रूपेण, चेष्टया, गत्याऽपि, कर्मणा, वचसा, नेत्रमुखविकारेण च विज्ञायते। न केवलं उक्तेन, किं तु मौनेऽपि, चतुरः पुरुषः सङ्केतार्थं विज्ञातुम् अर्हति, यतो बुद्धिः सङ्केतज्ञानस्य फलम्। यदुक्तं तदर्थं पशवोऽपि जानन्ति, अश्वगजाः च सङ्केतमात्रेण कार्याणि साधयन्ति। योऽर्थात् धनमार्गे भ्रान्तः, तेन तीर्थयात्रा कर्तव्या; सत्याद् भ्रान्तः रौरवं नरकं गच्छेत्। योगात् पतितः सत्ये धृतिं समाश्रयेत्, राज्यभ्रष्टः मृगयां यायात्। शाश्वतं परित्यज्य यः क्षणिकं वस्तु लोलुप्यते, सः शाश्वतं हान्यते, तच्च क्षणिकं पूर्वमेव नष्टम्। यस्य वाक्शक्तिर्नास्ति, तस्य ज्ञानं भीरुणः करस्थशस्त्रवत्, न तेन शरीरे तुष्टिः, यथा अन्धस्य रमणी न शोभनम् आनन्दं जनयति। अन्ने एव भोक्तृशक्तिर्भवति, रमणीयायां स्त्रियाम् एव भोगशक्तिः, दाने एव वित्तशक्तिः; लघुः पुरुषः तपसः फलं न प्राप्नोति। वेदाः यज्ञेन फलं ददाति, सदाचारः शुभफलदः, पत्न्या कामफलं तथा पुत्राः, वित्तेन दानभोगफलम्। मनीषी कुले जातां कन्यां वरणीयां मन्यते, यदि अपि सा रूपेण हीना, न तु दुष्कुलोद्भवां सुशोभनां कन्यां। दुःश्रीयुक्तं धनं किम्? को वा सर्पमौलात् रत्नं गृह्णीयात्? यज्ञार्थं हविः, कुलीनां कन्या, शिशोः अपि मधुरं वचनं, मलिनात् अपि सुवर्णं, दुष्कुलात् अपि रत्नस्त्री—एतानि ग्राह्याणि। विषादपि अमृतं ग्राह्यं, मलिनादपि सुवर्णं, नीचात् अपि उत्तमं ज्ञानं, दुष्कुलात् अपि रत्नस्त्री ग्राह्या। राज्ञा सह कदापि मैत्री न कर्तव्या, निर्विषेण सर्पेण कदापि न विश्वासः; स्त्रियः यत्र जाताः, तत्र कुलं शुद्धं नास्ति। कुले भक्तपुत्रः स्थाप्यः, विद्याम् अधीयाने पण्डितः, आपत्तौ शत्रुः, धर्मे प्रियः स्थाप्यः। दासाः भूषणानि च यथास्थानं प्रयोजनीयानि; शिरसि रत्नं पादे न शोभते। रत्नं, सागरः, अग्निः, अकाशः, भूमिपतिः—एतानि यदि पादे स्थाप्यन्ते, तर्हि अज्ञानात् एव। यथाऽपि पुष्पगुच्छस्य द्वौ एव गतिपथौ—सर्वजनशिरसि वा, अथवा अरण्ये पतितम्; तथा उत्तमपुरुषस्य। स्वर्णाभरणयोग्यं रत्नं यदि सीसकपट्टे स्थाप्यते, न तद् नादं करोति, न च प्रकाशते, स्थापयितुः इच्छानुसारं भवति। अश्वानां, गजानां, लौहस्य, काष्ठस्य, शिलायाः, वस्त्रस्य, स्त्रीपुरुषयोः, जलस्य च महान् भेदः अस्ति। सत्त्वनिष्ठस्य स्वभावः सर्वदोषैः अपि न नश्यति, यथा अग्निशिखा दुष्टैः अपि अधः न गच्छति। साधुरश्वः ताडनं न सहते, सिंहः गजरवं न सहते, वीरः भीषणशब्दं न गृह्णाति। धनहीनः, दैवेन पतितः अपि, कदापि दुष्टसेवा न इच्छेत्; यथा क्षुधार्तः सिंहः तृणं न खादति, अपि तु गजस्य रक्तं पिबति। यो मित्रद्रोहिणा पुनः सन्धिं इच्छति, स मृत्युम् आलिङ्गति, यथा खरशावकं गृह्णाति। शत्रोः स्नेहयुक्तपुत्रवचनं मनीषिभिः न वर्जनीयम्; समये तानि विपत्तिहेतवः, यथा विषपात्राणि। उपकृत्य जितशत्रुं अन्यशत्रुनिग्रहे योजयेत्, यथा पादार्पितकण्टकं हस्तस्थितकण्टकेन निष्कास्यते। ये परपीडायाम् एव नित्यं प्रवृत्ताः, ते स्वयमेव पतन्ति, यथा तीरे वृक्षाः। कदाचित् व्यसनं धनरूपेण, कदाचित् धनं व्यसनरूपेण दृश्यते; भाग्यवशात् एते विनाशाय एव भवन्ति। मनः यथाकालं पापोत्पत्तौ प्रवर्तते; पुण्यकाले सर्वत्र शुभफलम् एव। धनव्ययस्य, विद्याग्रहणस्य, अन्नार्जनस्य, व्यापारस्य च विषये, सदा लज्जारहितः भवेत्। यत्र न धनवान्, न विद्वान्, न राजा, न नदी, न चिकित्सकः, तत्र वासः न कर्तव्यः। यत्र न जीविकोपायः, न भीः, न लज्जा, न विनयः, न दानम्, तत्र एकदिनमपि न वसेत्। यत्र न विद्वान्, न राजा, न नदी, न साधुः, न च पञ्चमः, तत्र वासः न कर्तव्यः। हे शौनक! न विद्यायाः परिपूर्णता किञ्चन स्थले, न कश्चन सर्वज्ञः, न च सर्वत्र सर्वज्ञः अस्ति। न कश्चन सर्वं वेत्ति, न च कश्चन सर्वथा अज्ञः; योऽधममध्यमोत्तमज्ञानद्वारा बोधयति, स एव पण्डितः। इदानीं राज्ञः च तस्य सेवकानां च गुणान् कथयिष्यामि; राजा सर्वदा एतानि सम्यक् परीक्षेत्। राजा सत्यधर्मनिष्ठः सदा स्वराज्यं पालयेत्, शत्रुसैन्यानि जित्वा धर्मेण भूमिं रञ्जयेत्। स पुष्पाणि एकैकशः सञ्चिनुयात्, न मूलच्छेदं कुर्यात्, यथा हारकृद् अरण्ये, न च काष्ठकारवत्। दोहकाः दुग्धं एव गृह्णन्ति, न तु दूषितम्; तथा राजा अन्यदेशस्य सम्पदः भुञ्जीत, न तु तं देशं नाशयेत्। यः गौः लवणस्य कृते स्तनच्छेदनं करोति, सः दुग्धं न प्राप्नोति; तथैव अन्यायेन पीडितं राज्यं न पुष्यति। अतः सर्वयत्नेन पृथिवीं रक्षेत्; भूमिपतये भूमिः यशः, आयुः, कीर्तिः, बलं च ददाति।