गरुडपुराणम्

सूतः कथां प्रवर्तयन्, महर्षयः शृण्वन्तः, इदं विवृणोति— विद्वानां, पूजितानां, मधुरवाचिनां, सुखार्थिनां, पुत्राणां, जीवितस्य, कामानां च तृप्तिः नास्ति; तेषां तृप्तिः कदापि न भवति। नृपः धनसंचयेन तृप्तिं न प्राप्नोति, समुद्रः नदीजलैः न तृप्तः, पण्डितः भाषणेन न तृप्तः, नेत्राणि नृपदर्शनात् न तृप्तानि। ये स्वधर्मे स्थिताः, शास्त्रपत्नीभक्ताः, जितेन्द्रियाः, अतिथिपूजकाः— गृह एव मोक्षं प्राप्नुवन्ति, नरश्रेष्ठ। यस्य मनः रम्याभरणितनारीसु तुष्टं, यः प्रासादशिखरेषु वसति, स धर्मकर्मणा स्वर्गं प्राप्नोति। न दानेन, न सम्माननेन, न सत्येन, न वृद्ध्या, न शस्त्रैः, न शास्त्रैः— स्त्रियः सर्वथा दुर्जयाः। ज्ञानं क्रमशः लभ्यते, धनं क्रमशः संचीयते, पर्वतारोहणं क्रमशः भवति; एवं कामः, धर्मः च— पञ्चानां क्रमः एव सिद्धिः। देवतापूजा नित्यं, ब्राह्मणदत्तं नित्यं, गुणयुक्तं ज्ञानं नित्यं, सखा सत्यः नित्यः। ये बाल्ये न पठन्ति, युवायां धनपत्नीहीनाः, ते दयनीयाः; जीवन्मर्त्यलोके पशुवत् विचरन्ति। शास्त्राध्यायी भोजनं वा पाठं वा न चिन्तयेत्, ज्ञानार्थी दूरदेशं गच्छेत्, गरुडस्य वेगेन। ये बाल्ये न पठन्ति, युवायां कामेन धननाशं प्राप्नुवन्ति, वृद्धे तिरस्कृताः, दुःखिताः, शिशिरे पद्मवत्। तर्कस्य न स्थिरमूलम्, शास्त्राणि विभक्तानि, नास्ति ऋषिः यस्य मतं न विरोधितम्; धर्मस्य सत्यं गुहायां निहितम्— महाजनस्य मार्गं अनुगच्छेत्। रूपैः, चेष्टाभिः, गत्याः, कर्मभिः, वाक्यैः, नेत्रमुखविकारेण— अन्तःकरणं ज्ञायते। न किंचिद् उक्तं अपि, बुद्धिमान् अर्थं अनुमिमीत; संकेतज्ञानस्य फलम् बुद्धिः। यद् उक्तं, तद् पशवः अपि गृणन्ति; अश्वगजाः संकेतं गृहीत्वा कार्यं कुर्वन्ति। धनात् भ्रष्टः तीर्थयात्रां गच्छेत्; सत्यम् त्यक्तः रौरवम नरकं गच्छेत्; योगात् भ्रष्टः सत्ये स्थितिं यच्छेत्; राज्यनाशे मृगयां गच्छेत्। सूतः उवाच— शाश्वतं त्यक्त्वा, क्षणिकं यदि अनुगच्छति, तदा शाश्वतं नष्टं, क्षणिकं अपि नष्टं। वाक्यशक्तिहीनस्य ज्ञानं भीरुहस्ते शस्त्रवत्; शरीरस्य तृप्तिं न यच्छति, यथा अन्धस्य रमणीयपत्नी। भोजनशक्ति अन्ने, भोगशक्ति योग्यायां स्त्रियाम्, दानशक्ति धने; लघुत्वात् तपस्याः फलम् नास्ति। वेदाः यज्ञेन फलं ददाति; सदाचारः शुभफलम् ददाति; पत्नी सुखसुतफलम् ददाति; धनं दानभोगफलम् ददाति। ज्ञानी कनीयसीं कुलजां कन्यां गृह्णीयात्, रूपवतीं दुश्चरित्रां न। दुःसंगयुक्तं धनं किम्? नागमणिं शिरसः कः गृह्णीयात्? यज्ञद्रव्यं, कुलजां वधूं, बालस्य अपि शुभवाक्यं, मलिनात् अपि सुवर्णं, दुष्कुलात् अपि रत्नस्त्रीं गृह्णीयात्। विषात् अपि अमृतं, मलिनात् अपि सुवर्णं, नीचात् अपि उत्तमज्ञानं, दुष्कुलात् अपि रत्नस्त्रीं गृह्णीयात्। राज्ञा सख्यं न कुर्यात्, विषहीनसर्पे विश्वासं न कुर्यात्; स्त्रीजातं कुलं शुद्धं नास्ति। कुले भक्तं पुत्रं स्थापयेत्, विद्यायां विद्वानम्, आपद्भ्यः शत्रुं, धर्मे प्रियं स्थापयेत्। सेवकाः, भूषणानि, स्थानानुसारं योजयेत्; शिरसि रत्नं, पादे शोभां न यच्छति। रत्नं, समुद्रः, अग्निः, व्योम, भूमिनृपः— शिरसि न स्थापयित्वा, पादे स्थापयन्, अज्ञानात्। पुष्पगुच्छस्य द्वे गतिष्ठे; महात्मनः अपि— सर्वजनशिरसि वा, वनभूमौ पतितं वा। सुवर्णयुक्तं रत्नं यदि सीसे स्थाप्यते, न तु प्रकाशते, न तु विलपति; स्थापकस्य वशे भवति। अश्वगजः, लोहः, काष्ठः, शिलाः, वस्त्रः— महान्तः भिन्नाः; स्त्री, पुरुषः, जलं अपि भिन्नम्। दृढवृत्तिः दोषैः न नश्यति; अग्निशिखा दुष्टैः दब्धा अपि अधः न गच्छति। उत्तमाश्वः ताडनं न सहते; सिंहः गजरवं न सहते; वीरः भीषणनादं न सहते। धननाशे, दैवविपाके अपि, दुष्टसेवा न इच्छेत्; क्षुधार्तः सिंहः तृणं न खादति, गजस्य रक्तं पिबति। विश्वासभङ्गकृतं मित्रं पुनः सन्धिं यच्छन् मृत्युम् आलिङ्गति, यथा खच्चरस्य गर्भम्। शत्रुपुत्रस्य प्रियवचनं बुद्धिमन्तः न अवमानयन्ति; समये तद् दुःखहेतुः, विषपात्रवत्। उपकृतशत्रुं अन्यशत्रुनिग्रहाय योजयेत्; पादस्थः शूलः हस्तस्थशूलेन निष्कास्यते। अन्येषां हान्यर्थं यः यतते, सः स्वयमेव पतति, नदीतीरवृक्षवत्। विपत्तिः कदाचित् धनरूपा, धनं कदाचित् विपत्तिरूपम्; भाग्यनियुक्तस्य तयोः नाशः। कालेन पापं मनसः उद्भवति; शुभभाग्ये सर्वत्र शुभं। धनव्यय, ज्ञानलाभ, अन्नग्रहण, व्यापार— लज्जाहीनः सदा भवेत्। यत्र न धनवान्, न विद्वान्, न नृपः, न नदी, न वैद्यः— तत्र न वसेत्। एवं सूतः महर्षिभ्यः धर्मज्ञानानां, जीवनविचारस्य, व्यवहारस्य, स्त्रीपुरुषधर्मस्य, मित्रशत्रुव्यवहारस्य, सत्पथस्य च विवेकपूर्णां कथां स्नेहपूर्वकं निवेदयति।