गरुडपुराणम्

सूतः शौनकाय कथयति — दुष्टजनाः, शिल्पिनः, दासाः, दुर्जनवादकाः तथा स्त्रियः, ताडनात् सौम्यभावं गच्छन्ति, किन्तु तेषां सम्मानः न कर्तव्यः। सेवकाः कर्मणि, बान्धवाः विपत्तौ, मित्राणि क्लेशे, पत्नी धनहानौ परीक्ष्यन्ते। स्त्रियः द्विगुणं भोजनं, चतुर्गुणां बुद्धिं, षड्गुणं शक्तिं, अष्टगुणं कामं वहन्ति इति श्रूयते। स्वप्नेन निद्रा न जय्यते, कामेन स्त्री न वश्यते, दारुणं इन्धनेन न तृप्यति, सुरया तृष्णा न शान्त्यति। स्त्रीणां कामः पुष्टमांसाहारैः, मधुरपानैः, सुरभिपुष्पैः, सुन्दरवस्त्रैः, मनोहरमाल्यैः जाग्रति। सतीत्वे अपि, कामाग्रहोऽङ्गीकर्तव्यः; रमणी सुन्दरं नरं दृष्ट्वा गर्भं चालयति। सुशोभितं नरं स्त्री दृष्ट्वा, स भ्राता वा पुत्रः वा, गर्भं चालयति—एतद् सत्यम्, सत्यमेव शौनक। नद्यः स्त्रियः च स्वभावेन स्वतन्त्राः; जलैः दोषैः च तटं कुलं च नयन्ति। नदी तटं नाशयति, स्त्री कुलं नाशयति; उभे स्वतन्त्रे, क्रीडयन्ति च। अग्निः काष्ठेन न तृप्यति, समुद्रः नद्यः जलैः न तृप्यति, मृत्युर्बन्धुभिः न तृप्यति, स्त्रियः पुरुषैः न तृप्यन्ति। विद्वान्, सम्मानितः, मधुरवक्ता, कामार्थी, पुत्रः, जीवः, कामः—एतेषां तृप्तिः नास्ति। राजा धनसंचये न तृप्यति, समुद्रः नद्यः जलैः न तृप्यति, पण्डितः भाषणे न तृप्यति, नेत्रं राजदर्शनं न तृप्यति। ये धर्मे स्थिताः, शास्त्रनिष्ठाः, पत्न्याः अनुग्रहिताः, इन्द्रियजयिनः, अतिथिसत्कर्तारः—ते गृह एव मोक्षं प्राप्नुवन्ति, नरश्रेष्ठ। यः रमणीं सौन्दर्ययुक्तां अलङ्कृतां दृष्ट्वा मनसि तुष्टः, राजप्रासादे स्थितः, पुण्यकर्मणा स्वर्गं गच्छति। स्त्रियः दानैः, सम्मानैः, सत्यैः, वृद्धैः, शस्त्रैः, शास्त्रैः न वश्यन्ति—सर्वथा कष्टवश्याः। ज्ञानं, धनं, पर्वतारोहणं, कामः, धर्मः—एतेषां प्राप्तिः क्रमशः भवति। देवतापूजा, ब्राह्मणदानं, गुणयुक्तं ज्ञानं, सत्सखा—एते नित्याः। ये बाल्ये न पठन्ति, यौवने निर्धनाः, पत्न्याः रहिताः—ते दुःखिताः, जीवलोके पशुवत् भ्रमन्ति। शास्त्राध्यायी भोजनं वा पाठं वा न चिन्तयेत्; ज्ञानार्थं दूरं गच्छेत्, गरुडवत् शीघ्रं। ये बाल्ये न पठन्ति, यौवने कामेन धनं नष्टवन्तः—ते वृद्धे तिरस्कृताः, दुःखिताः, शिशिरे पद्मवत्। तर्कः स्थिरः नास्ति, शास्त्रं विभक्तम्, ऋषेः मतं न विरोधरहितम्; धर्मस्य सत्यं गुहायाम् निहितम्—महाजनस्य मार्गं अनुगच्छेत्। रूपैः, लक्षणैः, गत्याः, कर्मभिः, भाषया, नेत्रमुखविकारैः अन्तःचेतना ज्ञायते। अवाच्यं अपि बुद्धिमान् अर्थं गृणाति; बुद्धिः सङ्केतज्ञानस्य फलम्। वाच्यं अर्थं पशवः अपि गृणन्ति; अश्वगजाः दर्शितं कार्यं कुर्वन्ति। धनात् च्युतः तीर्थयात्रां गच्छेत्; सत्यात् च्युतः रौरव नरकं गच्छेत्; योगात् च्युतः सत्ये स्थिरतां प्राप्नुत; राज्यहानौ मृगयां गच्छेत्। सूतः पुनः कथयति—शाश्वतं त्यक्त्वा क्षणिकं यः अनुगच्छति, तस्य शाश्वतं नष्टं, क्षणिकं च नष्टमेव। वाक्यशक्तिहीनस्य ज्ञानं भीरुणः हस्ते शस्त्रवत्; शरीराय संतोषं न ददाति, यथा अन्धस्य रमणीं नन्दयति। भोजनस्य भक्षणशक्ति, रमण्या भोगशक्ति, धनस्य दानशक्ति; लघुत्वेन तपस्याः फलं नास्ति। यज्ञेन वेदः फलति, सदाचारः शुभं फलयति, पत्नी सुखं पुत्रं फलयति, धनं दानभोगं फलयति। विद्वान् कन्यां कुलीनां गृह्णीयात्, रूपहीनां अपि; किन्तु रूपवतीं, सुगात्रां, दुष्कुले न कदापि। दुःखसंबद्धं धनं किम्? को नागशिरःमणिं गृह्णीयात्? यज्ञं कुलात्, वधूं कुलात्, बालात् वाक्यं, अपवित्रात् सुवर्णं, दुष्कुले अपि रत्नस्त्रीं गृह्णीयात्। विषात् अमृतं, अपवित्रात् सुवर्णं, नीचात् उत्तमं ज्ञानं, दुष्कुले अपि रत्नस्त्रीं गृह्णीयात्। राजेन मित्रता न कर्तव्या, विषहीनसर्पे विश्वासः न कर्तव्यः; स्त्रीजातं कुलं शुद्धं नास्ति। कुले भक्तपुत्रं नियुक्त्वा, विद्वत्सु विद्वान्, विपत्तौ शत्रुं, धर्मे प्रियं नियुक्त्वा। सेवकाः भूषणानि च यथास्थानं उपयोग्याः; शिरसि मणिः शोभते, पादे न। मणिः, समुद्रः, अग्निः, आकाशः, भूमिपतिः—शिरसि स्थाप्यः, पादे स्थाप्यते चेत्, मूढता एव। पुष्पगुच्छस्य द्वौ गतौ—सर्वजनशिरसि वा, वनभूमौ पतितः वा; उच्चजनस्य अपि एवं। सुवर्णमणिः सीसयुतः स्थाप्यते, न रोदिति, न प्रकाशते; स्थापकस्य वशं गच्छति। अश्वः, गजः, लोहः, काष्ठं, शिलः, वस्त्रं—एषां महान् भेदः; स्त्री, पुरुष, जल—एषां च। धैर्ययुक्तस्य स्वभावः सर्वदोषैः अपि न नश्यति; यथा अग्निशिखा, दुष्टैः अपि दब्बिता, अधः न गच्छति। इति सूतः शौनकाय धर्मस्य, स्त्रीस्वभावस्य, ज्ञानस्य, धनस्य, कुलस्य, जीवनस्य, यथाक्रमं शास्त्रवचनानुसारं, सौम्यं, गम्भीरं, धर्ममयम् आख्यानं समर्पयति।