गरुडपुराणम्

नारदः शौनकं प्रति धर्मोपदेशं विधाय, धर्मस्य गूढार्थान् विवृणोति। स एवमाह— हे शौनक महाभाग! यत् धनं न भूपतेः न च चौराणां भीतिं जनयति, यच्च मरणकाले न नश्यति, तादृशं धनं एव सम्पादनीयम्। यत् तु प्राणक्षयेन दुःखेन लभ्यते, तत् मृत्युकाले स्वजनैः विभज्यते; यच्च लोभेन पापं क्रियते, तदेव दोषपीडितस्य दायं भवति। यत् च धनं संग्रह्य, गूढं कृत्वा, पुनः पुनः स्पृष्टं कर्कशस्य दुःखहेतुर्भवति, यथा मूषिकस्य सञ्चयः। यो दानं न करोति, स नरः नग्नः, दारिद्र्यपीडितः, कठोरः, हस्तयोः कपालचिह्नयुक्तः दृश्यते; स लोकस्याग्रे फलं दर्शयति। ये दरिद्राः, ते ‘देहि देहि’ इति याचन्ते, शिक्षयन्ति च; त्वं कदापि अदातारं न भूयाः। यत् धनं न शतयज्ञेषु युज्यते, न च याचिते पात्रे दत्तं, तद् धनं कर्कशैः रक्षितं चौराणां वा नृपतेः वा गृहे व्ययं प्राप्नोति। कर्कशस्य धनं न देवेषु, न ब्राह्मणेषु, न बन्धुषु, नात्मन्यपि प्रयुज्यते; अग्नौ, चौराणां वा, नृपतेः वा गृहे एव गच्छति। त्वं कदापि अतिक्लेशेन, अधर्मेण, शत्रोरुपगमनेन वा धनं न प्राप्नुयाः। विद्यायाः नाशः अभ्यासाभावात्, स्त्रीणां मलिनवस्त्रधारणात्, रोगाणां शुष्काहारात्, शत्रोः प्रकाशनात् भवति। चौरस्य दण्डः मृत्यु, मिथ्याबन्धोः अल्पवचनम्, स्त्रीणां पृथग्शयनम्, ब्राह्मणस्य अनाह्वानमेव। दुष्टाः, शिल्पिनः, दासाः, पापवाद्याः, स्त्रियश्च—ताडनैः शम्यन्ते, न तु पूज्याः। सेवकाः कर्मसु, बान्धवाः आपदि, मित्राणि संकटे, भार्या च धननाशे परीक्ष्यन्ते। स्त्रीणां द्विगुणं भोजनं, चतुर्गुणं प्रज्ञा, षड्गुणं उत्साहः, अष्टगुणं कामः इति श्रूयते। न स्वप्नेन निद्रा जय्यते, न स्त्री कामेन, न अग्निः इन्धनेन, न तृष्णा सुरया। मांसयुक्तैः पोष्याहारैः, मधुरपानीयैः, सुरभिगन्धैः, वस्त्रैः, माल्यैश्च स्त्रीणां कामः उद्बुध्यते। पत्यौ धर्मिष्ठायामपि, कामस्पन्दनं स्वीकरोति; सौन्दर्ययुक्तं पुरुषं दृष्ट्वा स्त्रीणां गर्भः कम्पते। सौम्यवेषधारिणं यं स्त्रियः पश्यन्ति, स भ्राता वा पुत्रः वा स्यात्, तासां गर्भः कम्पते—एतत् सत्यम्, सत्यमेव शौनक। नद्यः स्त्रियश्च स्वच्छन्दगामिन्यः; तयोः जलैः दोषैर्वा तीरं कुलं वा नाश्यते। नदी तटं नाशयति, स्त्री कुलं; उभे स्वच्छन्दं विचरतः। अग्निः काष्ठेन न तृप्यति, समुद्रः नद्यः जलैः, मृत्युर्भूतैः, न स्त्रियः पुरुषैः। न पण्डितस्य तृप्तिः, न पूजितस्य, न मधुरवक्तुः, न कामिनः, न पुत्रस्य, न जीवितस्य, न कामस्य। नृपः न धनसम्पदया तृप्यति, न समुद्रः नद्यः जलैः, न विद्वान् भाषणेन, न नेत्रं नृपदर्शनात्। ये स्वधर्मे स्थिताः, शास्त्रपत्नीभक्ताः, जितेन्द्रियाः, अतिथिपूजकाः, तेषां गृह एव मोक्षः, पुरुषश्रेष्ठ। यः रम्याभिः अलङ्कृताभिः स्त्रीभिः रमते, प्रासादशिखरे वसति, स पुण्यकर्मणा स्वर्गं प्राप्नोति। न दानेन, न मान्येन, न सत्येन, न वृद्ध्या, न शस्त्रैः, न शास्त्रेण—स्त्रियः सर्वथा दुष्प्रसाध्याः। विद्या शनैः लभ्यते, धनं शनैः सञ्चीयते, शैलः शनैः आरोह्यते, तथा कामः धर्मश्च—एते पञ्चः क्रमशः सिद्ध्यन्ति। दैवताराधनं नित्यं, विप्रदानेन नित्यं, गुणयुक्ता विद्या नित्या, सुहृदपि नित्यः। ये बाल्ये न पठन्ति, यौवने दरिद्राः, धनदाररहिताः, ते खलु जीवेषु दयनीयाः, मनुष्यरूपेण पशुवत् विचरन्ति। शास्त्रार्थी न भोजने, न पाठे मनः स्थापयेत्; ज्ञानार्थी दूरदेशं यायात्, गरुडवत् शीघ्रगामी स्यात्। ये बाल्ये न पठन्ति, यौवने कामवशाः धननाशं प्राप्नुवन्ति, ते वृद्धे काले तिरस्कृताः, शिशिरे पद्मवत् क्लिश्यन्ति। युक्तिर्नास्ति प्रतिष्ठिता, शास्त्राणि बहुधा विभक्तानि, नास्ति मुनिर्यस्य मतं न भिन्नम्; धर्मस्य तत्त्वं गुहायां निहितम्—महाजनगतिः एव अनुसरणीया। रूपेण, चेष्टया, गत्याः, क्रियया, वाचा, नेत्रमुखविकारैः च अन्तःकरणं ज्ञायते। यदपि न उच्यते, तद् बुद्धिमान् लिङ्गैः गृणाति; बुद्धिः लक्षणज्ञानस्य फलम्। यदुक्तम् अर्थं, तदपि पशवः जानन्ति; अश्वगजाश्च दर्शितं कुर्वन्ति। यो धनात् च्युतः, स तीर्थयात्रां कुर्यात्; सत्यात् च्युतः, रौरवम् गच्छेत्; योगात् च्युतः, सत्यनिष्ठां कुर्यात्; राज्यनाशे, मृगयां यायात्। सूत उवाच—यः शाश्वतं त्यक्त्वा क्षणिकं प्रपद्यते, तस्य शाश्वतं नश्यति, क्षणिकं च नष्टमेव। यो वाक्शक्तिहीनः, तस्य ज्ञानं भीरुणः शस्त्रवत्; न शरीरस्य तृप्तिकरं, यथा अन्धस्य सुन्दरस्त्री न हर्षदायिनी। अन्ने भोजनशक्ति, स्त्रीणां योग्यायां भोगशक्तिः, धने दानशक्तिः; लघुषु तपस्यः फलं नास्ति। वेदाः यज्ञेन फलं ददाति, शीलं शुभफलदं, पत्नी सुखपुत्रफलदायिनी, धनं दानभोगफलदं। सुजातां कन्यां, यद्यपि रूपहीनां, विवेकी वरेत; न तु कुलहीनां रूपवतीं। यत् धनं दुःखसंयुक्तम्, तस्य किमुपयोगः? कः सर्पमौलात् मणिं गृह्णीयात्? एवं धर्मस्य रहस्यानि, धनस्य, स्त्रीणां, पुरुषस्य, विद्यायाश्च तत्त्वानि नारदः शौनकं प्रतिपादयामास।