गरुडपुराणम्

सूत उवाच— दुःखसमये धनं रक्षेत्। धनार्थे भार्यां रक्षेत्। आत्मानं तु सर्वदा रक्षेत्, भार्याधनयोः अपि त्यागे सति। एकस्य त्यागः कुलस्य हिताय, कुलस्य त्यागः ग्रामस्य हिताय, ग्रामस्य त्यागः देशस्य हिताय, देशस्य त्यागः आत्मनः हिताय विधीयते। श्रेयो नरकवासो दुष्टाचारगृहे वासात्; नरके पापक्षयः स्यात्, न तु दुष्टगृहे। प्राज्ञः पुरुषः एकेन पादेन अग्रे गच्छति, अपरं पादं स्थिरे स्थापयति; परं देशं परीक्ष्य पूर्वस्थानं न परित्यजेत्। दुष्टभूमिं, क्लेशपूर्णं गृहम्, कृपणं नृपं, छद्ममित्रं च त्यजेत्। कृपणस्य वित्तं किम्? बहुशाठ्ययुक्तं ज्ञानं किम्? न वीर्यशीलायाः रूपं किम्? आपद्गते मित्रं किम्? ये शक्तिमन्तः, तेषां पूर्वदृष्टाः अपि मित्राणि भवन्ति; किन्तु वित्तहीनस्य, पदत्यक्तस्य च, स्वजनाः अपि समये रिपवः भवन्ति। आपद्गते मित्रं ज्ञायते, रणाङ्गणे वीरः, एकान्ते शुद्धः, वित्तनाशे धर्मपत्नी, दुर्भिक्षे प्रियः अतिथिः च। फलहीनवृक्षात् खगाः यथाऽपगच्छन्ति, शुष्कसरोवरात् बकाः, अर्थहीनात् पुरुषात् वेश्यास्, पतितात् राज्ञः मन्त्रिणः, म्लानपुष्पात् मधुपाः, दग्धवनात् मृगाः, एवं स्वार्थे जनाः चलन्ति—कः कस्य प्रियः? कृपणः दानेन तुष्टः, लोभुः सत्कारैः, मूर्खः स्तुत्या, पण्डितः सत्यम्। देवाः, साधवः, द्विजातयः च आर्जवेन तुष्यन्ति; अन्ये भोज्यपानैः; पण्डिताः सत्कारैः। श्रेष्ठं प्रति विनयेन, छद्मिनं प्रति भेदेन, नीचं प्रति लघुदानेन, समं प्रति समशक्त्या उपसेवेत्। प्राज्ञः पुरुषः प्रत्येकस्य स्वभावं ज्ञात्वा हितं वदेत्, शीघ्रमेव तान् वशं नयेत्। नद्याः, नखिनः, शृङ्गिनः, सशस्त्रस्य, स्त्रियाः, राजगृहस्य च विश्वासः न कर्तव्यः। धनहानिः, मनःक्लेशः, गृहे दुष्कृत्यम्, छद्म, लज्जा, अवमानः च प्राज्ञेन न प्रकाशनीयः। हीनजनसङ्गः, अतीववियोगः, परगृहस्नेहः, दुष्चरित्रायाः सहवासः—एते सदाचारस्य नाशाय भवन्ति। कस्य कुले दोषः नास्ति? कः रोगेण न पीड्यते? कः आपदं न ददर्श? कस्य समृद्धिः अविच्छिन्ना? को वा धनलाभेन न गर्वितः? कः कदापि न आपद्गतः? कस्य चित्तं नारीभिः न विक्षिप्तम्? कः नृपाणां न सर्वदा प्रियः? कः कालेन न बाध्यते? कस्य वित्तं न हीयते? कः पापकपाशात् सुगमेन निर्गतः? यस्य न मित्रं, न बान्धवः, न स्वबुद्धिः, यस्य कर्मणि अपि न फलं दृश्यते, दुःखसमये च महान् शोकः—सः कथं आचरिष्यति? यत्र न मानः, न स्नेहः, न बान्धवाः, न विद्योपार्जनसाधनम्—तं देशं परित्यजेत्। यद् वित्तं नृपचौरभयं रहितम्, मृत्यौ न नश्यति—तद् एव सम्पादनीयम्। यत् प्राणक्षये लब्धं, मृतस्य तद् अन्यैः विभज्यते; यत् लोभेन पापं कृतं, तद् एव दोषिणः दायं भवति। कृपणस्य सञ्चितं, रहितं, पुनः पुनः स्पृष्टं वित्तं मूषिकस्य संचयवत् क्लेशाय एव। निर्वस्त्रः, दुःखपीडितः, कठोरः, कपालहस्तः—एवं लोके अदत्तस्य फलम् दर्शयन्ति। दरिद्राः उपदिशन्ति, याचन्ते च—"दत्त, दत्त" इति; अदातारः दशां मा प्राप्नुयाः। यद् वित्तं न शतयज्ञे प्रयुज्यते, न योग्येभ्यः दीयते, तत् कृपणैः रक्षितं वित्तं चौरराजगृहेषु विनश्यति। कृपणस्य वित्तं न देवेषु, न ब्राह्मणेषु, न बान्धवेषु, न आत्मनि; अग्नौ, चौरैः, राज्ञा वा हर्यते। मा त्वं अतीव श्रमेण, धर्मत्यागेन, शत्रोः प्रणिपातेन वा वित्तं प्राप्नुयाः। विद्यायाः नाशः अभ्यासाभावात्; स्त्रीणां मलिनवस्त्रधारणात्; रोगाणां शुष्कभोजनात्; शत्रोः प्रकटनात्। चौरस्य दण्डः मृत्युः, छद्ममित्रस्य अल्पवचनम्, स्त्रीणां पृथक्क शयनम्, विप्रस्य अनाह्वानम्। दुष्टाः, शिल्पिनः, दासाः, पापवाद्याः, स्त्रियः च—ताडनात् मृदवः भवन्ति, किंतु न पूज्याः। सेवकाः कर्मसु, बान्धवाः आपदि, मित्राणि क्लेशे, भार्या वित्तनाशे परीक्ष्यन्ते। स्त्रीणां द्विगुणं भोजनम्, चतुर्गुणं बुद्धिः, षड्गुणं साहसम्, अष्टगुणं कामः इति श्रूयते। निद्रां स्वप्नेन न जयेत्, स्त्रीं कामेन न जयेत्; अग्निः इन्धनेन न तृप्यति, तृष्णा सुरया न शम्यति। मांसयुक्तैर् अन्नैः, मधुरपानेन, सुगन्धद्रव्यैः, रम्यवस्त्रैः, सुशोभनमाल्यैः च स्त्रीणां कामः प्रवर्धते। धर्मे स्थितायाः अपि स्त्रियाः कामविकारः ज्ञेयः; सुन्दरं पुरुषं दृष्ट्वा गर्भः चलति। विप्रवेष्टितं वा भ्रातृपुत्रं वा, यः सुवेष्टितः स्यात्, तं दृष्ट्वा स्त्रीणां गर्भः चलति—एषः सत्यः, सत्य एव, हे शौनक! स्त्रीणां च नद्यः च स्वच्छन्दगामिन्यः; तयोः जलैः दोषैः वा तीरं कुलं वा नाश्यते। नदी तटं नाशयति, स्त्री कुलं; उभे स्वेच्छया क्रीडतः। अग्निः काष्ठैः न तृप्यति, समुद्रः नदीजलैः न तृप्यति, मृत्युर्बन्धुभिः न तृप्यति, स्त्रियः पुरुषैः न तृप्यन्ति।