गरुडपुराणम्

सूतः कथयति—स्त्री या सततं गुणसम्पन्ना, पतिसंनिष्ठा, मधुरवाणी, उचितकाले संयोगेच्छुकाऽस्ति, सा सर्वदा धर्मवृद्धिं कुर्यात्। यस्य भार्या एवं गुणयुक्ता स्यात्, स पुरुषेषु इन्द्रवत् प्रभवति। यत्र स्त्री दुर्ग्रही, अशुचिवृत्ता, विवादप्रियाः, सदा तर्कशीलाः, सा जरातुल्या, वस्तुतः जरा एव। या स्त्री परपुरुषेच्छा, परगृहाभिलाषिणी, दुष्टकर्मणा, निर्लज्जा च, सा अपि जरातुल्या, न केवलं जरा, किन्तु साक्षात् जरा। किन्तु या स्त्री धर्मज्ञा, पतिसंनिष्ठा, अल्पेन तुष्टा, सा न केवलं प्रियाः, किन्तु साक्षात् अतिप्रियाः। दुष्टभार्या, कपटमित्रम्, प्रत्युत्तरदासः, गृहस्थः सर्पः—एते निःसन्देहं मृत्युस्वरूपाः। तस्मात् दुष्टजनसंगं त्यजेत्, साधुसंगं सेवेत्, दिनरात्रं धर्माचरणं कुर्यात्, नित्यम् अनित्यतां स्मरेत्। स्त्री या सर्पवत् क्रूरा, कृष्णवर्णा, चञ्चला, रक्तनेत्रा, व्याघ्रवद् कोपितमुखा, काकवत् तीक्ष्णजिह्वा, निर्दया, कपटकुशला, परगृहगामिनी, चित्तविक्षिप्ता, अनसक्ता—तां सेवितुं न युक्तम्। बालके शक्तिः, कृतघ्ने धर्मः, सुवर्णे शतगुणाग्निः, वेश्यायां यदा कदा कामः, यदा कदा न—एतत् सर्वं दैवाधीनम्। सर्पः गृहस्थः, रोगः चिकित्सा-अनुग्राह्यः, बाल्यं वा वृद्धत्वं—कः स्थिरः भवेत्, सर्वे कालेन अनिवार्याः। सूतः पुनः उवाच—आपदः समये धनं रक्षेत्, धनस्यापि पतिं रक्षेत्, स्वस्य रक्षायां पतिं वा धनं वा त्यजेत्। एकस्य त्यागः कुलस्यार्थे, कुलस्य त्यागः ग्रामस्यार्थे, ग्रामस्य त्यागः राष्ट्रार्थे, भूमेः त्यागः स्वार्थे। दुष्टाचारगृहे नरकात् वासः श्रेयः, नरके पापक्षयः, दुष्टगृहे न। बुद्धिमान् पूर्वस्थानं न त्यजेत्, यावत् परस्थानं परीक्षणं न कुर्यात्। दुष्टभूमिं, क्लेशपूर्णं गृहं, कञ्जनं राजानं, कपटमित्रं त्यजेत्। कञ्जस्य धनं व्यर्थम्, कपटयुक्तं ज्ञानं व्यर्थम्, गुणहीनं सौन्दर्यं व्यर्थम्, संकटे विमुखः मित्रं व्यर्थम्। शक्तिमान् जनः नूतनमित्राणि प्राप्नोति, किञ्चित् धनं वा पदं ह्रासे स्वजनाः अपि शत्रुत्वं यान्ति। मित्रं आपदः ज्ञायते, वीरः युद्धे, शुद्धः एकान्ते, धर्मपत्नी धनक्षये, प्रियः अतिथि दुर्भिक्षे। फलहीनवृक्षे पक्षिणः त्यजन्ति, शुष्कह्रदे बकाः, धनहीनं पुरुषं वेश्याः, पतितं राजानं मन्त्रिणः, म्लानं पुष्पं मधुकरी, दग्धवनं मृगाः—स्वार्थानुसारं जनाः वर्तन्ते, कः कस्य वास्तवः? कञ्जः दानात् तुष्टः, लोभिनः सम्मानात्, मूर्खः स्तुत्या, विद्वान् सत्यम्। देवाः, साधवः, द्विजाः सरलतया तुष्टाः; अन्ये अन्नपानात्; विद्वानः सम्मानदानात्। उत्तमान् विनयेन उपसन्नः, कपटिनं भेदेन, नीचं लघुदानेन, समं समबलः। बुद्धिमान् जनः स्वभावं ज्ञात्वा, हितं वदेत्, शीघ्रं वशं आनयेत्। नद्याः, नखिनः, शृङ्गिनः, शस्त्रधारिणः, स्त्रियः, राजपरिवारः—विश्वासः न कर्तव्यः। धनहानिः, मनःक्लेशः, गृहदुष्कर्म, कपटः, लज्जा, अपमानः—एतद् बुद्धिमान् न प्रकाशयेत्। हीनजनसंगः, अतीववियोगः, परगृहस्नेहः, दुष्टस्त्रिसंवासः—एते सदाचारनाशकाः। कस्य कुलं दोषरहितम्? कः रोगरहितः? कः दैन्यं न प्राप्तः? कस्य समृद्धिः नित्यं तिष्ठति? धनं प्राप्त्वा कः अभिमानरहितः? कः आपदं न अनुभूतः? कस्य मनः स्त्रियाः न विक्षिप्तम्? कः सर्वदा राजप्रियः? कः कालस्य न वशः? कस्य धनं न पतितम्? कः दुष्टपाशे पतित्वा सुरक्षितः? यो न मित्रं, न बान्धवम्, न बुद्धिम्, यस्य कर्मणि फलाभावः, आपदः दुःखितः—सः कथं आचरितव्यः? देशे यत्र न सम्मानः, न स्नेहः, न बान्धवः, न विद्यायाः अवसरः—तं देशं त्यजेत्। राजा-चौर-भयरहितं धनं, मृत्युना न नष्टं, तादृशं धनं एव संग्रहेत्। यत् धनं प्राणनाशेन लभ्यते, मृत्युकाले वारिसु विभज्यते; लोभेन कृतं पापं दोषितस्य दहेति। कञ्जस्य धनं मूषिकस्य संचयवत्, केवलं दुःखदायकम्। दीनजनः 'देहि, देहि' इत्युपदेशं याचते—कदाचित् अदत्तव्यावस्थां मा प्राप्तः। यत् धनं न शतयज्ञेषु, न योग्येभ्यः दत्तम्, कञ्जस्य धनं चौरराजगृहे विनश्यति। कञ्जस्य धनं न देवेषु, न ब्राह्मणेभ्यः, न बान्धवेषु, न स्वयं; अग्नौ, चौर्ये, वा राज्ञः गच्छति। अतीव श्रमेण, धर्मभङ्गेन, शत्रुप्रणामेन लब्धं धनं मा प्राप्नुः। विद्यायाः हानिः अभ्यासाभावात्; स्त्रियाः मलिनवस्त्रधारणात्; रोगस्य हानिः शुष्कभोजनात्; शत्रोः हानिः प्रकाशनात्। चौरस्य दण्डः मृत्युः, कपटमित्रस्य अल्पवचनम्, स्त्रियाः पृथग् शयनम्, ब्राह्मणस्य अनाह्वानम्। एवं सूतः धर्मार्थशास्त्रस्य गूढार्थं, जीवनस्य नीतिं, साधुसंगस्य महत्त्वं, दुष्टसंगस्य भयावहत्वं, धनस्य यथार्थं, मित्रस्य परीक्षां, स्त्रियाः गुणदोषौ, सर्वस्य अनित्यत्वं च, भक्तिपूर्वकं विवृणोति।