शृणुत धर्मस्य गूढार्थं, यथा गार्ग्यपुराणे निर्दिष्टं। तत्र सर्वप्रथमं सूच्यते—शिल्पिनः, कर्मकराः, वैद्याः, दास्यः दासाश्च, सेवकवर्गः, अग्निसम्पन्नाः, वेदविदः, नृपाश्च—एते सर्वे तत्क्षणमेव शुद्धत्वं लभन्ते। मातुः दशरात्रात् शुद्धिः, पितुः तु स्नानमात्रेण जन्मसमये शुद्धिः स्यात्; संस्पर्शात् अशौचं, अपि च जलविसेकात् पितुः शुद्धिः। विवाहे, उत्सवे, यज्ञे वा मृत्योरशौचस्य सम्भवे, पूर्वनिश्चितं कर्म विहाय अन्यत् किञ्चिदपि नाचरेत् इति विधानम्। मृतजनात् अशौचं शुद्ध्यति; जन्मापि मृत्युवत् परिगण्यते जनानां मध्ये। यः गोरक्षा-सङ्ग्रामादिषु मृतः, तस्य अशौचं केवलं एकरात्रमात्रं भवति। अनाथस्य शववाहनात् प्राणायामेन शुद्धिः; मृतशूद्रस्य शववाहने त्रिरात्रमाशौचं। आत्महत्या, विषसेवनं, अन्धकारे मृत्युः, सर्पदष्टता च—एषां मृतानां संस्कारो न विद्यते। सर्पदष्टगवां स्पर्शात्, कृमिदष्टगवां च, कठिनेनैव शुद्धिः सिध्यति। या पत्नी युवावस्थायामेव पतिं विना दोषं त्यजति, सा सप्तजन्मानि स्त्रीरूपेण जात्वा पुनः पुनः विधवा भवति। या स्त्री बालहत्या, निषिद्धपुरुषसङ्गमं, वा अन्याचारं करोति, सा ‘सूकरि’ इति कथ्यते। या निषिद्धैः सह रमते, व्रतानि कुर्वन्ति, महापातकं वा, ताः अपः प्राप्नोति न। गर्भजः क्षेत्रजः पितृजश्च पुत्रः पितरं पिण्डं ददाति; दत्तकपुत्रदुहितृणां शुद्धिः कठिनैव। दाता च ऋत्विजश्च—कुब्ज, वामन, षण्ड, वाक्स्खलित, मन्दबुद्धिप्रभृतिषु—तीव्रं प्रायश्चित्तं चान्द्रायणं च कुर्याताम्। अन्धजन्म, बधिरत्वं, मूकत्वं च—एषां मृत्युः प्रकटयितुं दोषो नास्ति। पतिं नष्टं, मृतं, त्यक्तव्रतम्, निर्बीजं, पतितं वा स्त्रियाः अशौचं जायते। पञ्चविपत्तिषु पतिं नष्टं प्राप्य, अन्यः पतिः विधानः। या स्त्री पतिसह मृत्युमुपैति, सा स्वशरीररोमसंख्यायाः संवत्सराणि स्वर्गे वसति। श्वादिभिर्दष्टस्य पुरुषस्य गायत्र्याः जपेन शुद्धिः। ब्राह्मणः लोकाग्निना दग्धः, चाण्डालादिभिः हतः, सः अग्निसम्पन्नः इति। अस्थीनि क्षीरैः प्रक्षालयित्वा, स्वाग्निना मन्त्रैः दग्धव्यानि। परदेशे मृत्यौ, कुशपुत्रिकां निर्माय दग्धव्यम्। कृष्णाजिनं प्रसार्य, षट्शतानि पलाशपत्राणि स्थापयेत्; शमीदण्डं लिङ्गे, अधरमथनं वृषणयोः स्थापयेत्। मुसलं दक्षिणहस्ते, उलोखलं वामे स्थापयेत्; उलोखलं पार्श्वे, मुसलं पृष्ठे स्थापयेत्। शिलां वक्षसि, तण्डुलं घृतं तिलांश्च मुखे निवेशयेत्; कर्णयोः प्रोक्षणपात्रं, नेत्रयोः घृतशर्करां स्थापयेत्। कर्णाक्षिनासामुखेषु सुवर्णखण्डानि स्थापयेत्; अग्निहोत्रोपकरणेन ब्रह्मलोकमार्गः सुलभः स्यात्। घृताहुतिं दत्त्वा, “सुवर्गलोकाय स्वाहा” इति एकवारं, हंस, सारस, क्रौञ्च, चक्रवाक, कुक्कुटपक्षिणां च नामानि उच्चारयेत्। मयूर, मेष, अजवधात् अहोरात्रेण शुद्धिः; पक्षिवधात् अपि अहोरात्रेणैव शुद्धिः। चतुष्पद्वधात् अहोरात्रं जपः; शूद्रवधात् कृच्छ्रप्रायश्चित्तं, वैश्यवधात् अतिकृच्छ्रं, क्षत्रियवधात् चान्द्रायणं, ब्राह्मणवधात् द्वाविंशति वा त्रयस्त्रिंशद्दिनानि प्रायश्चित्तं। एवं धर्मस्य सारं सूतः कथयति, अर्थशास्त्राद्युपनिबद्धं, राज्ञां हिताय पुण्याय च, दीर्घायुषः स्वर्गदायकं च। यः पुरुषः सिद्धिमिच्छति, सदा साधुभिः सह वर्तेत; दुष्टसङ्गात् न किञ्चिद् शुभं लोके परत्र वा। तुच्छप्रलापं, दुष्टदर्शनं, मित्रकलहं, शत्रुसेवकसङ्गतिं च त्यजेत्। मूर्खशिष्योपदेशात्, दुष्टदारग्रहणात्, दुष्टसङ्गात् अपि पण्डितो नश्यति। बालिशं ब्राह्मणं, रणात् पलायमानं क्षत्रियं, जडवैश्यं, अक्षरज्ञं शूद्रं च दूरतो वर्जयेत्। समये शत्रुणा सन्धिः, समये मित्रेण विग्रहः; बुद्धिमान् कालानुसारं आचरति। कालः सर्वाणि भूतानि पक्वयति, कालः सर्वाणि संहरति; सर्वे सुप्ते कालः जागर्ति, कालः हि दुस्तरः। काले बलं हरति, काले गर्भे स्थितिः, कालः सृष्टिं करोति, पुनः च संहरति। कालः सूक्ष्मगतिः, स्थूलगतिश्च द्विविधः; स्थूलगत्या सर्वे दृश्यन्ते, सूक्ष्मया चान्तर्यामी। बृहस्पतिः इदं नीतिसारं देवेन्द्राय उक्तवान्, येन इन्द्रः सर्वज्ञत्वं प्राप्य, दानवान् हत्वा स्वर्गं प्राप्तवान्। राज्ञः, ऋषयः, ब्राह्मणाश्च—देवांश्च, विद्वांसश्च पूजयेत्; अश्वमेधयागं च आचर्य, महापातकं नाशयेत्। उत्तमसङ्गः, विद्वद्भिः संवादः, लोभहीनमित्रता च—एतेन न कदापि नाशः। परनिन्दां, परार्थकर्म, परिहासं, परदाराभिलाषं, परगृहवासं च नाचरेत्। अपि अपरिचितः हितकारी मित्रं, हानिकरः बन्धुः अपि परः; शरीरे जातं व्याधिं शत्रुं, वन्यौषधिं मित्रं मन्यते। यः हिताय प्रवर्तते सः मित्रं, यः पोषयति सः पिता, यत्र विश्वासः सः सखा, या भूमिः तत्र वासः। यः सेवकः शास्यः, यत् बीजं स्फुटति, या पत्नी सौम्या, यः जीवति सः पुत्रः। गुणवान् जीवति, धर्मवान् जीवति; निर्गुणोऽधार्मिकश्च तु निष्फलं जीवितं। या गृहकर्मसु दक्ष, सुमधुरभाषिणी, पत्युः प्राणसमाः, पतिसंनिष्ठा च, सा पत्नी इति कथ्यते। या सदा स्नाता, सुरभिगन्धयुक्ता, सुमधुरा, अल्पभाषिणी, अल्पभोजिनी, सुभगा, मांगल्यचिह्नैः सदा भूषिता—सा पत्नी परमं सौभाग्यं ददाति। एवं धर्मस्य, नीत्याः, शुद्धेः, स्त्रीधर्मस्य च सारं गार्ग्यपुराणे निरूपितं, यः श्रद्धया पठति, स धर्मार्थकाममोक्षान् लभते।