गरुडपुराणम्

शृणु, राजन्, धर्मस्य पावनप्रवृत्तिं यथोक्तां महर्षिभिः। शिशूनां मृत्यौ त्रिंशद्दिनानि अशौचकालः विधीयते, तथैव या कन्या विवाहे संस्कारवर्जिता दत्ता, बालकानां च अशौचपरिहारः निर्दिष्टः। आचार्यस्य, शिष्यस्य, मातुलस्य, विदुषः ब्राह्मणस्य, पत्नीभ्यः अपत्यस्य, अन्यत्र गच्छन्त्याः पत्न्याः च, तेषां च अशौचं निवासदिने वा राजत्वदिने वा शुद्धिर्भवति। ये नराः राज्ञा वा, गवां वा, ब्राह्मणेन वा हन्यन्ते, आत्मनं हन्ति च, तेषां क्षिप्रमेव शुद्धिः। विषेणादिभिः हतानां न अशौचं, यज्ञिनां, व्रतीनां, ब्रह्मचारिणां, दानशीलानां, ब्रह्मविदां च न अशौचमस्ति। दानकाले, विवाहे, यज्ञे, संग्रामे, भूम्यां च विघाते, महती चापद् यदा, तदा तत्क्षणमेव शुद्धिः विधानम्। कालः, अग्निः, संस्कारः, पृथिवी, वायुः, मनः, ज्ञानम्, तपः, जपः, प्रायश्चित्तं, उपवासश्च सर्वेषां शुद्धिहेतवः स्मृताः। दुष्टाचरणस्य दानं, नदीप्रवाहः च शुद्धिं करोति; द्विजातीनां तु क्लेशे क्षत्रियकर्म वा वैश्यकर्म चाचरेत्। फलानि, सोमः, वस्त्राणि, शाकानि, दधि, क्षीरं, घृतम्, जलं, तिलान्नं, रसं, लवणं, मधु, लाक्षा, पक्वान्नं, हविः—एतानि शुद्धिकराणि। वस्त्राणि, शिलाः, सुरा, पुष्पाणि, शाकानि, पृथिवी, पादुका, कृशानुचर्म, कौशेयम्, लवणं, मुद्गाश्च—एतानि निर्दिष्टानि। वैश्येन न विक्रयः कर्तव्यः तैलपिन्डस्य, मूलस्य, गन्धद्रव्यस्य; तिलधान्यस्य च विक्रयो धर्मार्थं वा जीविकार्थं वा। लवणादीनि न विक्रेयुः; द्विजातीनां क्लेशे अधमात् स्वीकृतं न कल्मषदायकं, सूर्यवत् शुद्धिम्। कृषिकर्मादिकं कर्तुं शक्यं, अश्वविक्रयो न कर्तव्यः; ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः वा दरिद्रः स्यात्, राजा तस्य धर्मोपजीवनं दद्यात्। एवं सुतः सुतस्य धर्मं पृष्टवान्—पराशरः व्यासं प्रति वर्णाश्रमधर्मे, युगान्तरे सृष्टिप्रलये च, भूतानां ह्रासो वा वर्धनं वा कथम्? वेदः, स्मृतिः, सदाचारः, यद् वेदविहितं, सदा धर्मरूपेण ब्राह्मणादीनां मन्वादिभिः उपदिष्टम्। कलियुगे दानमेव धर्मः, किन्तु तत्र कर्ता त्याज्यः; पापकर्मणां तत्र फलं दीर्घकालं शापरूपेण प्राप्यते। सम्यकाचारतः षट्कर्माणि लभ्यन्ते—संध्योपासना, स्नानं, जपः, होमः, देवतार्चनं, अतिथिपूजनं च। व्रतस्थो ब्राह्मणः दुर्लभः, तपस्विनश्च तदा; क्षत्रियः शत्रुसैन्यविजयी पृथिवीं पालयेत्। वैश्यः व्यापारकृष्यादौ प्रवृत्तः स्यात्, शूद्रः द्विजसेवायाम्। निषिद्धभोजनं, स्तेयम्, निषिद्धगमनं—एतेषु पतनं। द्विजातिः कृषौ न श्रान्तं वृषभं योजयेत्; अर्धदिवसं स्नानादिकं कुर्यात्, ब्राह्मणान् भोजयेत्। पञ्चमहायज्ञं कुर्यात्, कटुवचनं वर्जयेत्, तैलविक्रयः न कर्तव्यः; श्मशाने यज्ञः पापदायकः। षष्ठांशं राज्ञे, विंशांशं देवेभ्यः, त्रयस्त्रिंशत् ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा कृषकः न लिप्यते। क्षत्रियः, ब्राह्मणः, शूद्रः कृषकः च यदि न ददाति भागम्, सः चौरः; ब्राह्मणस्य मृत्यौ जन्मनि वा त्रिरात्रेण शुद्धिः। क्षत्रियस्य दशरात्रे, वैश्यस्य द्वादशरात्रे, शूद्रस्य मासे; ब्राह्मणस्य दशरात्रे, क्षत्रियस्य द्वादशे। वैश्यस्य पञ्चदशरात्रे, शूद्रस्य मासे; पृथग्वसतः स्वगृहद्वारस्य पुत्राः पृथग्बलिं दद्यात्। जातौ चापद् काले च अशौचम्; चतुर्दिनानि दशरात्राणि, षष्ठे पुरुषस्य षड्रात्रम्, पञ्चमे पञ्चरात्रम्। षष्ठे चतुर्दिनात् शुद्धिः, सप्तमे त्रिरात्रात्; दूरदेशे मृतशिशोः अशौचं नास्ति, बालत्वात् तत्क्षणात् शुद्धिः। ये बालाः दन्तान् नोत्पादितवन्तः, अपकृष्टजाता वा, न तेषां होमः, न पिण्डदानं, न जलकर्म। यो गर्भः स्त्रियाः नष्टः वा निष्क्रान्तः, सः यावत् मासान् स्थितः, तावत् दिनानि अशौचम्। नामकर्मे तत्क्षणात् शुद्धिः, चूडाकर्मे अहोरात्रेण, व्रते त्रिरात्रेण, ततो दशरात्रेण शुद्धिः। चतुर्थे दिवसस्य शुद्धिः, पञ्चमे षष्ठे च हानिः; ब्रह्मचारीणां, अग्निहोत्रिणां च स्पर्शवर्जनात् शुद्धिः। शिल्पिनः, शिल्पकाराः, वैद्याः, सेवकः, सेविका, परिचारकः, अग्निमन्तः, वेदविदः, राजानः—एते त्वरया शुद्धाः। माता दशरात्रेण शुद्धिः, पिता जन्मस्नानेन; संस्पर्शात् अशौचम्, जलसिक्ते पित्रा शुद्धिः। विवाहे, उत्सवे, यज्ञे मृत्यौ वा अशौचे, यत् पूर्व निश्चितं तदेव आचर्यं, अन्यन्न वर्जयेत्। मृत्युनाऽशौचं शुद्ध्यति; जन्म अपि मृत्युवत्; गोरक्षा-नष्टे मृतस्य अशौचं केवलं एकरात्रम्। अनाथशरीरवाहने प्राणायामेन शुद्धिः; शूद्रशरीरवाहने त्रिरात्रेण अशौचम्। आत्मनाशे, विषे, तमसि, सर्पदंशे मृतस्य न संस्कारः; सर्पदष्टायाः गावः, कृमिभिः दष्टायाः शुद्धिः कठिनेन। या पत्नी पत्युः दोषाभावे अपि तरुण्यां त्यजति, सा सप्तजन्मानि स्त्रीत्वं प्राप्नोति, पुनः पुनः विधवा भवति। या स्त्री गर्भघातिनी, निषिद्धपुरुषगामिनी, पापकर्मिणी, सा सूकरी इति कथ्यते; पातित्रिषु गच्छन्त्यः, व्रतकर्मिण्यः, पातकिन्यः जलकर्मात् वर्ज्याः। यो गर्भोत्पन्नः, क्षेत्रोत्पन्नः, पितृतः जातः, ते पित्रे पिण्डं ददति; दत्तकपुत्रकन्ययोः शुद्धिः कठिनम्। दाता, कर्ता च, कुब्जे, वामने, शण्डे, मूकबुद्धौ, मन्दे, कर्कटव्रतेन चन्द्रायणेन च महत्तपः कुर्यात्। एवं धर्मस्य विविधानि विधानानि ऋषिभिः निर्दिष्टानि, येषां अनुष्ठाने लोकस्य शुद्धिः, पावनता च सदा भवति।