गरुडपुराणम्

याज्ञवल्क्यस्य उपदेशानुसारं, यथाशक्ति एकशतचत्वारिंशत् पिण्डदानानि कर्तव्यानि। त्रिः स्नात्वा प्रतिदिनं, पिण्डैः सह चान्द्रायणं च व्रतम् आचरितव्यम्। यानि पापानि विशेषेण निर्दिष्टानि न स्युः, तेषां शुद्धिः चान्द्रायणव्रतेन एव सिध्यति। यः धर्मकामः कृत्स्रव्रतम् आचरति, सः महतीं श्रियम् आप्नोति। एवं प्रथमस्य भागस्य आचरणखंडे श्रीगर्वडमहापुराणे 'प्रायश्चित्तविवेकः' नाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः। ततः याज्ञवल्क्यः पुनः उवाच—शृणुत धर्मनिष्ठाः, मरणानन्तरं शुद्धिकर्मणां प्रवक्ष्यामि। द्विवर्षात् अधः जातस्य न च दाहः न च जलदानं कार्यम्। अन्यैः बन्धुभिः सह श्मशानात् अनुगम्य, साधारणाग्निना यमगीतम् उच्यते। यदि दीक्षितः वा अग्निहोत्री वा स्यात्, तदा विधिवत् दाहः कार्यः। सप्तमे वा दशमे वा दिने बान्धवाः जलतीरं गच्छन्ति। एतेन पापेन पितरः दुःखिताः भवन्ति, पित्र्यां दिशं प्रेक्ष्य। तद्वत् मातामहेभ्यः, आचार्येभ्यः, तेषां पत्निभ्यश्च जलदानं कार्यम्। पुत्राः, सखायः, भार्याः, श्वशुराः, ऋत्विजश्च नामग्रामेण संयम्य वाचं एकवारं जलं ददति। पतितानां, पाखण्डिनां, अब्राह्मचारिणां, पतितस्त्रीणां, कामचरिणां च जलदानं न विधीयते। सुरापानिनां, आत्मघातिनां च न शुद्धिः न तर्पणं; अतः शोकः न कर्तव्यः, जीवितस्य नित्यत्वं नास्ति। यथाशक्ति संस्कारं कृत्वा गृहं प्रत्यागन्तव्यं, गृहद्वारे निम्बपत्रं स्थापनीयं। मुखमार्जनं कृत्वा, वह्निं, जलं, गोमयम्, गोमूत्रं, सरिषपं च स्पृष्ट्वा, अश्मानं स्पृशन् शनैः प्रविशेत्। मृतस्य स्पर्शनानन्तरं अन्येषां स्नानेन संयमेन च क्षणेनैव शुद्धिः लभ्यते। यः क्रीताहारं प्राप्नोति, पृथक् भूमौ शयितव्यः। पिण्डपाकं तर्पणार्थं त्रिदिनं दातव्यम्। एकदिनं बहिः जलं स्थापनीयम्, मृन्मये पात्रे क्षीरं च। वैतानिकानि पूजानि, शास्त्रविहितानि कर्माणि च कर्तव्यानि। दन्तसम्भवे जातस्य त्वरितं शौचं विहितम्। मुण्डने रात्रिशौचं स्मर्यते। नियमेण त्रिरात्रं, ततो दशरात्रं शौचं विधीयते। त्रिरात्रं वा दशरात्रं मृत्यौ शौचं स्मृतम्। द्विवर्षात् अधः जातस्य जन्ममृत्योः शौचं मातुः एव। जन्ममृत्युव्यवधाने शेषदिनैः शुद्धिः भवति; दश, द्वादश, पञ्चदश दिनानि वर्गानुसारं स्मृतानि। शिशोः मृत्यौ त्रिंशद्दिनं शौचं विधीयते। अकन्यादानकन्यायाः, बालकानां च शुद्धिः विहिता। आचार्यस्य, शिष्यस्य, मातुलस्य, विदुषां ब्राह्मणानां, पत्न्याः अन्यत्र गच्छन्त्याः, अपत्यानां च शौचं स्मृतम्। वासवसथदिने, राजत्वे, राजहतानां, गवां, ब्राह्मणानां च हत्यायाम्, आत्महतानां च तत्क्षणमेव शुद्धिः। विषादिभिः हतानां शौचं नास्ति; यज्ञिनां, व्रतिनां, ब्रह्मचारिणां, दातॄणां, ब्रह्मविदां च न शौचम्। दानकाले, विवाहे, यज्ञे, रणभूमौ, भूमिव्यतिकरे, महती विपत्तौ च तत्क्षणमेव शुद्धिः। कालः, अग्निः, क्रिया, भूमिः, वायुः, मनः, ज्ञानम्, तपः, जपः, अनुशोचन्, उपवासः—एते सर्वे शुद्ध्युपायाः। कुपात्रदानं, नदीप्रवाहः च शुद्धिकरौ; विप्रः आपत्तौ क्षत्रियवैश्यकर्मणा जीवेत्। फलानि, सोमः, वस्त्राणि, शाकानि, दधि, क्षीरं, घृतं, जलं, तिलोदनं, रसं, लवणं, मधु, लाक्षा, पाकं, हविः—एतानि शुद्धिकराणि। वस्त्रं, शिलाः, सुरा, पुष्पाणि, शाकानि, भूमिः, पादुका, अजिनम्, कौशेयम्, लवणं, मुद्गाः च स्मृताः। वैश्यः न तैलपिण्डं, मूलानि, सुगन्धिद्रव्याणि विक्रीयात्। तिलान्नं च धर्मार्थं जीविकार्थं वा विक्रीयात्। लवणादीनि न विक्रीयात्। द्विजः आपत्तौ अधमात् गृह्णन् अपि सूर्यवत् न लिप्यते। कृष्यादिकं कार्यं कर्तुम् अर्हति, अश्वविक्रयः न कर्तव्यः। विप्रः, क्षत्रियः, वैश्यः वा दरिद्रः, अनाथः चेत्, राजा धर्मेण तस्य जीविकां दद्यात्। एवं सुतः उवाच—पराशरः व्यासं प्रति पप्रच्छ, वर्णाश्रमधर्मं विषये। प्रत्येकप्रलयस्य सृष्टौ च, सत्त्वानि ह्रस्यन्ति उत जायन्ते इति। वेदः, स्मृतिः, सदाचारः—यद् वेदविहितं तत् ब्राह्मणादीनां धर्मः, मन्वादिभिः उपदिष्टः। कलियुगे दानं धर्मः, किन्तु तत्र कर्ता त्यज्यते; पापकर्मणां तत्र वर्षाणि शापफलम् अस्ति। सदाचारात् षट्कर्माणि सिध्यन्ति—सन्ध्योपासना, स्नानं, जपः, होमः, देवतार्चनं, अतिथिपूजनं च। व्रते स्थितः ब्राह्मणः दुर्लभः, तथैव तपस्वी; क्षत्रियः शत्रुसैन्यं जित्वा पृथिवीं पालयेत्। वैश्यः व्यापारकृषिं कुर्यात्, शूद्रः द्विजसेवायाम् एव स्थितः। निषिद्धभोजनं, चौर्यं, परदारगमनं पतनहेतवः। द्विजः कृषौ युक्तः श्रान्तं वृषभं न पीडयेत्; अर्धदिवसं स्नानादिकं कृत्वा विप्रान् भोजयेत्। पञ्चमहायज्ञान् आचरेत्, कटुवचनं वर्जयेत्, तैलतिलं न विक्रीयात्। शुचौ यज्ञे पापं भवति। एवं धर्मस्य विवेकः यथाक्रमं प्रतिपादितः।