गरुडपुराणम्

पञ्चगव्यस्य वर्णनं याज्ञवल्क्येन कृतम्। गोदुग्धं, दधि, मूत्रं, गोमयम्, घृतं च—एतेषां संयोजनं पञ्चगव्यं इति अभिधीयते। पृथक् पृथक् शुद्धिकारकद्रव्यैः सह षड् दिनानि उपवासेन सह पञ्चगव्यस्य सेवनं विधीयते। अश्वत्थ, उदुम्बर, पद्म, बिल्वपत्राणि, कुशग्रहश्च—एषां पत्रजलं शुद्धिकर्मणि योज्यते। प्रतिदिनं तप्तदुग्धं, घृतं, जलं च क्रमशः पातव्यम्। एकेन भोजनं रात्रौ, यद् याचितं तदपि, तेनैव कर्तव्यम्। यथाशक्ति त्रिप्रजापत्यं तपः इति एषा विधिः। अतिकृच्छ्रं तपः एकविंशति दिनानि दुग्धेन कर्तव्यम्। प्रतिदिनं तैलपिष्टं, मुद्गं, कट्वं, सक्तुं च क्रमशः उपयोज्यते। त्रिरात्रं प्रतिपदं प्रत्येकं तेषां सेवनं विधेयम्। शुक्लपक्षे तिथिपिण्डदानं शिख्यण्डपक्षिणां संख्यायाः तुल्यं क्रमशः वर्धयित्वा कर्तव्यम्। यथाशक्ति शतचत्वारिंशत् पिण्डदानं सम्पाद्यते। त्रिस्नानं प्रतिदिनं कृत्वा चन्द्रायणं तपः पिण्डदानैः सह विधीयते। ये पापानि विशेषणेन न निर्दिष्टानि, तेषां शुद्धिः चन्द्रायणेन एव। कृत्स्नं कृत्स्रं तपः धर्मकामेन कृतं महद् सौभाग्यं ददाति। एवं याज्ञवल्क्यस्य वचनानुसारं प्रायश्चित्तविवेकः गारुडमहापुराणस्य आचारकाण्डे प्रथमभागे शतपञ्चदशाध्यायस्य अन्ते समाप्तः। अथ याज्ञवल्क्यः पुनः मृतशुद्धिप्रकारं विवृणोति। शुद्ध्यर्थं विधीन् प्रवक्ष्यामि, व्रतानुरक्ताः शृणुत। द्विवर्षात् अधः जन्मना मृतस्य न समाधिः, न जलदानं कर्तव्यम्। अन्यैः सम्बन्धिभिः सह श्मशानात् आगच्छन्, यमस्तोत्रं साधारणाग्निना पाठकाः पठन्ति। यदि दीक्षितः वा अग्निहोत्री वा मृतः, तस्य यथाविधि दाहकर्म कर्तव्यम्। सप्तमे वा दशमे वा दिने सम्बन्धिनः जलं संप्राप्ताः। पितृदिशं समुखं तस्य पापस्य कारणं पितरः शोकं अनुभवन्ति; मातामहाय, आचार्याय, तेषां पत्न्यै च जलदानं कर्तव्यम्। पुत्रः, मित्रं, पत्नी, श्वशुरः, ऋत्विजः च जलदानं कर्तुम् इच्छन्तः, नामगोत्रं उच्चार्य, संयतवाचा एकवारं जलं ददाति। पाखण्डिनां, पतितानां, अप्तव्रतानां, स्त्रीणां, कामानुगामिनां च जलदानं न कर्तव्यम्। सुरापानिनां, आत्मघातिनां च शुद्धिः वा जलदानं नास्ति; तस्मात् शोकं न कर्तव्यम्, जीवितं क्षणिकं हि। यथाशक्ति कर्म कृत्वा गृहं प्रत्यागन्तव्यम्; गृहद्वारे निम्बपत्राणि स्थापनीयानि। मुखप्रक्षालनं, अग्निस्पर्शं, जलस्य, गोमयस्य, गोमूत्रस्य, सर्षपाणां च स्पर्शं कृत्वा, शिलास्पर्शं च, शनैः गृहं प्रविष्टव्यम्। मृतस्पर्शात् अनन्तरं स्नानं संयमं च, प्रवेशः, अन्यानि च कर्माणि शुद्धिं ददाति। विक्रीतं भोजनं प्राप्ताः पृथग् भूमौ शयनं कुर्वन्ति; पिण्डदाने प्रयुक्तं अन्नं त्रिदिनं मृताय दातव्यम्। एकदिवसं जलं बहिः स्थाप्यते, मृत्तिकापात्रे दुग्धं च; वैतानं पूजनं, शास्त्रविहितं कर्म च कर्तव्यम्। दन्तयुक्तस्य जन्मे शुद्धिः तत्क्षणं; चूडाकर्मणि रात्रिशुद्धिः स्मृतः; नियमानुसारं त्रिरात्रं, ततः दशरात्रं। त्रिरात्रं वा दशरात्रं मृत्युप्रसङ्गे शुद्धिः; द्विवर्षात् अधः जन्ममृत्युप्रसङ्गे मातुः शुद्धिः एव। जन्ममृत्योः मध्ये शेषदिनैः शुद्धिः; दश, द्वादश, पञ्चदश दिनानि जातिभेदेन। शिशोः मृत्यौ त्रिंशद् दिनानि शुद्धिः; विवाहे अकरणे कन्यायाः शुद्धिः, बालकेषु च। आचार्यस्य, शिष्यस्य, मातुलस्य, विदुषः ब्राह्मणस्य, पत्नीगमने, पुत्रस्य अप्राप्तपत्नीस्य च। वासदिवसः वा राजत्वे शुद्धिः; राजघातैः, गोघातैः, ब्राह्मणघातैः, आत्मघातैश्च तत्क्षणं शुद्धिः। विषघातैः अन्यैः च, शुद्धिः नास्ति; यज्ञकर्तृणां, व्रतानां, ब्रह्मचारिणां, दातारां, ब्रह्मविदां च। दानकाले, विवाहे, यज्ञे, युद्धे, भूमिव्यत्यासे, महाप्रसवदुःखकाले च तत्क्षणं शुद्धिः। कालः, अग्निः, विधिः, भूमिः, वायु, मनः, ज्ञानं, तपः, जपः, प्रतिक्रमः, उपवासः—एते सर्वे शुद्धिकारकाः। दुष्कृतिनः दानम्, नदीप्रवाहः च शुद्धिं ददाति; द्विजः आपदि क्षत्रियस्य वा वैश्यस्य कर्मणा जीवितुं शक्नोति। फलानि, सोमः, वस्त्रं, शाकानि, दधि, दुग्धं, घृतं, जलं, तिलोदनं, रसः, लवणं, मधु, लाक्षा, पक्वान्नं, हविः—एते शुद्ध्यर्थं। वस्त्रं, शिलाः, सुरा, पुष्पाणि, शाकानि, भूमिः, पादत्राणं, मृगचर्म, कौशं, लवणं, मुद्गः च। वैश्यः तैलपिष्टं, मूलानि, गन्धद्रव्याणि न विक्रीयात्; तिलानि, धान्यं तद्वत् धर्मार्थं वा जीविकार्थं विक्रीयात्। एवं याज्ञवल्क्यस्य वचनानुसारं मृतशुद्धिप्रकारः स्पष्टतया वर्णितः।