गरुडपुराणम्

एकोनविंशे च विंशे च जन्मनि भगवान् वृष्णिषु अवतीर्णः। ततः कल्याः संधिकाले सुरार्यविमोहाय स भगवान् पुनरपि प्रादुरासीत्। अष्टमे च संधिकाले, राज्ञः संक्षीणप्रायेषु, स हरिरनन्तरूपधारी प्रादुरभवत्। द्विजोत्तम! हर्यवताराः, या सत्तास्वरूपिणः, अनन्तसङ्ख्यकाः सन्ति। तस्मात् तस्मिन् हरेः सृष्ट्यादिकर्माणि सम्प्रसूतानि, तानि च व्रतादिभिः पूजनिया इति निश्चितम्। कथं च ते व्यासेन गरुडपुराणं श्रुतम्? इति पृष्टे, सूतः उवाच—अहं तत्र व्यासं दृष्टवान्, स च परमात्मनि ध्यानपरायणः आसीत्। तस्मै प्रणम्य, उपविश्य, तमृषिसत्तमं पृष्टवान्। अहं मन्ये—युष्माकं तस्मिन्सर्वव्यापिनि ध्यानं यतः, तस्मात् सर्वं वेत्थ इति। शृणु, सूत! अहं गरुडपुराणं कथयिष्यामि। कथं च त्वं दक्षनारदप्रमुखैः ऋषिभिः सहितः तदुपदेशं प्राप्स्यसि? अहं, नारदः, दक्षः, भृगुश्चान्ये च, तस्मै प्रणम्य, गरुडपुराणसारं रुद्रं च तस्मात् प्राप्नुमः। कथं च भगवान् हरिः पूर्वं रुद्रं देवैः सहितः उपादिशत्? अहं इन्द्रादिभिः देवैः सह कैलासशिखरं गतवान्। तत्र प्रणम्य पृष्टवान्—“भगवन्, किम् शंकरं ध्यानयासी?” इति। सर्वसारात् अपि सूक्ष्मतरं तत्त्वं श्रोतुम् इच्छन्, देवैः सहितः रुद्रः उवाच—“विष्णोः पूजार्थं व्रतानि नियमांश्च आचरामि। स विजयी, पद्मनाभः, शरीरातीतः हरिः, तं देवमात्मन्येव अहं चिन्तयामि। स भगवति गुणाः सूत्रे मणिगणा इव, अतीव सूक्ष्माः, अतीव महान् इति स्थिताः। तं वाक्यैः, जपैः, उपनिषद्भिश्च निर्दिशन्ति। सः पुराणेषु आदिपुरुषः, द्विजेषु ब्रह्मेति कथ्यते। यस्मिन् लोका अपि सलिलेषु विहगाः इव प्रकाशन्ते। तं देवा, यक्षा, राक्षसाः, सर्पाश्च उपासते। चन्द्रसूर्यौ तस्य नेत्रे, तं देवमहम् उपासे। यस्य प्राणो वायुः, यस्य उदरे चत्वारः समुद्राः, सः जगदाद्यः, तस्य मुखात् वह्निः, शिरसः स्वर्गः, तस्मात् वंशः परम्परा च प्रवृत्ता—तं देवमहमुपासे।” एवं कदाचित् रुद्रः श्वेतद्वीपवासिनं तं परमेश्वरं सम्बोधितवान्। अस्माकं मध्ये रुद्रः तं परमेश्वरं पृष्टवान्। यथा व्यासः मामपृच्छत्, तथा एव भवः सुदेवः अपि पृष्टवान्—“हे हरि, ब्रह्मणां नाथ! देवदेवः कः? ईश्वरः कः? केन पुण्येन, केन नियमेन, केन धर्म्यया पूजया? कस्य देवस्य जगत् उत्पन्नम्? कः पालनं करोति? सृष्टिः, प्रलयः, वंशः, मन्वन्तराणि च कथं? हे हरि, एतत्सर्वं यथावत् ब्रूहि, यद्वा किंचित् अन्यदस्ति तदपि।” एवं हर्यवतारकथनं, गरुडपुराणप्राप्तिः, रुद्रस्य परमेश्वरप्रश्नः च एकस्मिन् प्रवाहे प्रकटितम्।