गरुडपुराणम्

द्विजातये यद् यद् इच्छितं दत्तं तेन स्वर्गः प्राप्यते इति श्रूयते। गृहं धान्यं छत्रं मालां वृक्षं यानं घृतं वा जलं च—एतानि दत्त्वा पुण्यं लभ्यते। किं च, यः वेदविद्यादानं करोति, स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, यं देवा अपि दुर्लभं मन्यन्ते। वेदस्य विक्रयणेनापि लिखनेनापि तस्मिन्नेव ब्रह्मलोके वासः लभ्यते। अतः सर्वतोभावेन वेदार्थसंग्रहः कर्तव्यः। एवं कृतं पुण्यं वेदविद्यादानस्य तुल्यं भवति, द्विगुणं चोत्तमत्वं लभ्यते। किन्तु, एष धर्मः द्विजातये न श्रोतव्यः, तेन स द्विजः अधः पतति। कुशः शाकं दुग्धं गन्धः च प्रतिषेधनीयाः, जलं तु न कदापि। पतितानां परदारगामिनां तेषां च सहचारिणां, शत्रूणां च वर्जनं कृत्वा, आत्मतृप्त्यर्थं सर्वतः ग्राह्यं भवेत्। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वकाण्डे प्रथमांशे आचारप्रकरणे अष्टनवतितमेऽध्याये ‘याज्ञवल्क्यप्रोक्तदानधर्मविवरणं’ नाम अध्यायः समाप्तः। अथ श्राद्धस्य विधिं प्रवक्ष्यामि, यः सर्वपापक्षयकारकः। तत्र द्रव्याणि, ब्राह्मणधनं, विषुवत्कालः, संक्रान्तिश्च निर्दिष्टाः। श्रद्धा स्वेच्छया क्रियते, तस्य कालाः अपि वर्णिताः। वेदार्थविदः, ज्येष्ठः, सामवेदविदः, त्रयो मधु, त्रयः सुपर्णिकः—एते श्रद्धायाः पात्रत्वेन निर्दिष्टाः। पौत्राः, शिष्याः, बान्धवाः, नचिकेतःत्रयवंशजाः च, पितृमातृभक्ताः च, ब्राह्मणाः श्रद्धादेवताः स्युः। असंयताः, दुश्चरित्राः च वर्जनीयाः। पूर्वदिने तान् आमन्त्रयेत्, संयतात्मानः ब्राह्मणाः एव। दिव्यपित्र्ययोः समाप्ये, स्वदेशे शक्त्या समाचरेत्। मातामहाय अपि एवं विधिः, अथवा वैश्वदेवविधिः। तान् आहूय, अनुमतिं प्राप्य, विश्वेदेवानां स्तोत्रं पठेत्। ‘शन्नो देवी’ स्तोत्रेण, क्षीरयवयवाभ्यां च समर्पणं कुर्यात्। गन्धजलं दीपः माल्यं दीपदानं च समर्पयेत्। कुशद्विगुणं दत्त्वा, ‘उषन्तस्त्वा’ पितृस्तोत्रं जपेत्। यवां तिलैः सह पिण्डं दद्यात्, अर्घ्यादिकं पूर्ववत् समाचरेत्। पितृणां स्थलं नियोज्य, पात्रं अधोमुखं स्थापयेत्। एवं शिक्षितः, पित्र्ये यज्ञे हुतिं कुर्यात्। विशेषतः राजते सति, यथालब्धं वा समाचरेत्। दानं कृत्वा, द्विजस्य अङ्गुष्ठं तस्मिन् स्थापयित्वा, ‘एष विष्णवे’ इति वदेत्। यावत् सुखं पठेत्, एवं वदेत्, तेऽपि मौनं भुञ्जीरन्। यदि किञ्चित् असंतोषः, शुद्धिकरणमन्त्रं पूर्वं च जपेत्। तदन्नं भूमौ क्षिपेत्, आपः पुनः पुनः समर्पयेत्। अवशिष्टे सति, पिण्डदानं पित्र्यवत् समाचरेत्। ततो ‘आशिषः’ इति वदेत्, अक्षयजलदानं च कुर्यात्। वाच्ये सति, ‘स्वधा’ इति पितृभ्यः उच्चारयेत्। ‘तृप्यन्तु’ इति च वदेत्, विश्वदेवेभ्यः जलं दद्यात्। ‘श्रद्धा नः मा व्यगमदस्तु, सदा दानं स्यात्’ इति प्रार्थयेत्। स्नेहेन ‘सर्वेभ्यः हविषि’ इति वदन्, पितृणां विसर्जनं कुर्यात्। पितृपात्रं परिवर्त्य, ब्राह्मणान् विसर्जयेत्। स रात्रौ पत्नीसमेतः ब्रह्मचार्यं आचरन् वसेत्।