गरुडपुराणम्

याज्ञवल्क्येन धर्मप्रश्नानां निरूपणं गरुडमहापुराणे आचारकाण्डे प्रवृत्तम्। तत्र प्रथमं शुद्धिप्रकारः प्रतिपादितः। यत्र यज्ञोपकरणं काष्ठशृङ्गादिभिः निर्मितं भवति, तस्य शुद्धिः खरनिष्कर्षेण सम्पद्यते। यदा च कश्चित् भिक्षार्थं गच्छन् स्त्रीमुखदर्शनं करोति, अथवा भूमौ पुनः पक्तं भोजनं दृश्यते, तदा भस्मना प्रक्षालनं शुद्ध्यर्थं विधेयम्। भूमेः शुद्धिः जलप्रक्षालनादिभिः सम्पद्यते। लोहकांस्यपात्राणि च येषां द्रव्यं न ज्ञायते, तानि सर्वदा भस्मना एव विशुद्धानि भवन्ति। स्वतः शुद्धं जलं, यद् भूमिस्पृष्टं, तत् पितृणां तर्पणाय योग्यं भवति। सूर्यरश्मयः, अग्निः, रजः, छाया, श्वेतः अश्वः, भूमिः, वायुः च—एते शुद्ध्युपायाः निर्दिष्टाः। स्नानानन्तरं, पानं कृत्वा, कास्यं, निद्रां, भोजनं, मार्गगमनं वा कृत्वा, sneeze, spit, sleep, वस्त्रधारणं, अश्रुपातनं वा यदा भवति, तदा अग्न्यादिदेवा ब्राह्मणस्य दक्षिणकर्णे तिष्ठन्ति इति श्रुतम्। एतेन शुद्धिप्रकारः सम्यक् निरूपितः। अथ दानविधानं याज्ञवल्क्येन प्रतिपाद्यते। सः उवाच—दानस्य विधिं शृणुत धर्मज्ञाः। ब्रह्मविद्यायुक्तः तपस्वी च, स एव दानार्हः; तस्माद् अन्येभ्यः अधिकम्। ज्ञानतपःहीनात् दानं न स्वीकर्तव्यम्। प्रतिदिनं, विशेषतः पर्वदिने, पात्रे दानम् उचितम्। सुवर्णशृङ्गिणीं, रजतखुरां, सदाचारयुक्तां, वस्त्राभरणविभूषितां गावं दातव्या। दश सुवर्णैः कृतं शृङ्गं, सप्त सुवर्णभारैः कृतं खुरं, सुवर्णपात्रेण वत्सस्य पोषणं, एतेषां दानात् दातारः वत्सरोमसंख्यायाः वर्षाणि स्वर्गं प्राप्नुवन्ति। यावद् योनौ द्विपादं मुखं च दृश्यते, तावत् गोदानस्य फलम्। यथा यथा गोः, दुग्धदायिन्याः, वन्ध्यायाः वा दानं क्रियते, तावत् फलम्। श्रान्तसेवनं, रोगिणां परिचरणं, देवपूजा च—एतानि अपि दानरूपाणि। द्विजातये यद् यद् इच्छितं दत्तं, तेन स्वर्गलाभः स्यात्। गृहं, धान्यं, छत्रं, मालां, वृक्षं, यानं, घृतं, जलं—एषां दानं पुण्यदायकम्। विद्यादानकर्ता ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, यं देवा अपि दुर्लभं मन्यन्ते। वेदलेखनात्, विक्रयात् वा, ब्रह्मलोकप्राप्तिः स्यात्। अतः सर्वयत्नेन वेदार्थसंग्रहः कर्तव्यः। विद्यादानस्य तुल्यं पुण्यं, द्विगुणं चोन्नतिप्राप्तिः भवति। एतत् द्विजातिभ्यः न श्रोतव्यम्; श्रोतुः पतनकारणं भवति। कुशा, शाकं, दुग्धं, गन्धः—एतानि प्रतिषेधनीयानि, जलं तु न कदापि। पतिताद्यपवादेन, स्वशत्रुभ्यश्च वर्ज्ये, आत्मतृप्त्यर्थं सर्वतः स्वीकरणं शक्यम्। एवं याज्ञवल्क्यस्य दानधर्मनिरूपणं समाप्तम्। अथ श्राद्धविधिं कथयामि, यः सर्वपापक्षयकरः। तत्र द्रव्याणि, ब्राह्मणधनं, विषुवत्समयः, संक्रान्तिश्च—एतानि श्राद्धे प्रशस्तानि। श्रद्धा स्वेच्छया क्रियते, तस्य कालोऽपि निर्दिष्टः। वेदवित्, ज्येष्ठः, सामवेदपारगः, त्रयो मधवः, त्रयो सुपर्णिकः—एते श्राद्धे पात्रत्वेन ग्राह्याः। पौत्राः, शिष्याः, बान्धवाः, नचिकेतः त्रिसन्ततयः—एते च। मातापित्रोर्भक्ताः ब्राह्मणाः श्राद्धदेवताः। व्यसक्तान्, दुश्चरित्रांश्च वर्जयेत्। पूर्वदिने एव आमन्त्रणं कृत्वा, दमयुक्तान् ब्राह्मणान् आह्वयेत्। दिव्यपितृकृत्ययोः संधौ, स्वदेशे, यथाशक्ति, श्रद्धा कार्या। मातामहादीनां च तद्वद्विधिः, वा वैश्वदेवकर्म। एवं गरुडमहापुराणस्य पूर्वखण्डे, आचारकाण्डे, याज्ञवल्क्योपदिष्टः पदार्थशुद्धिदानश्राद्धविधिप्रकरणं सम्यक् निरूपितम्।