गरुडपुराणम्

स्मरणीयं यत् श्रीगुरुडमहापुराणस्य प्रथमभागे आचारकाण्डे याज्ञवल्क्येन गृहस्थधर्मविनिर्णयः प्रतिपादितः। तत्र कथं स्त्रियः धर्ममार्गे स्थिताः स्युः, तथा च गृहस्थस्य कर्तव्याणि कथ्यन्ते। याः स्त्रियः मद्यपानं कुर्वन्ति, रोगग्रस्ताः, द्वेषपूर्णाः, वन्ध्याः, पुत्रघ्नाः वा, कुप्रवचनं वदन्ति—ताः धर्मपथात् दूरं गच्छन्ति। यत्र पतिपत्न्योः मध्ये कलहो नास्ति, तत्र धर्मार्थकामाः त्रयोऽपि सम्यक् विकासं यान्ति। तत्र पुरुषः कीर्तिं लभते, उमा सहितः सुखानुभवति। स्त्रियः पतिसंयुक्ताः पतिवचनानुसारं आचरितव्या; एषा स्त्रीणां परमधर्मः। ब्रह्मचारी आरम्भादेव उत्सवान् च सर्वान् वर्जयेत्। सः केवलं शुभलक्षणयुक्तं रोगरहितं पुत्रं जनयेत्। स्वपत्नीपरायणः पुरुषः सर्वदा स्त्रीणां रक्षणं कुर्यात्। स्त्रियः बन्धुभिः भूषणैः, वस्त्रैः, खाद्यैः च पूजनीयाः। मातामहपितामहयोः पादयोः नित्यं नमस्कारः कर्तव्यः। पतिना प्रेषिता स्त्री हास्यं वर्जयेत्, परगृहं च न प्रविशेत्। वृद्धावस्थायां पुत्रः रक्षति, अन्यथा बन्धवः। कर्तव्यविषये ज्येष्ठः नियुक्तव्यः, कदापि कनिष्ठः न। विधिविधानानुसारं पत्नी गृह्येत्, अग्निं च शीघ्रं प्रज्वालयेत्। एवं पञ्चनवतिः अध्यायः 'याज्ञवल्क्यकृतगृहस्थधर्मविनिर्णयः' इति समाप्तः। अथ श्रीगुरुडमहापुराणस्य आचारकाण्डे मिश्रवर्णानां गृहस्थधर्मस्य च परमनीतिः प्रतिपाद्यते। शूद्रस्त्रियाः जन्मा अम्बष्टः इति कथ्यते; निषादस्त्रियाः जन्मा पर्वतः। वैश्यपितरः शूद्रमाता च करणः स्मृतः। शूद्रात् चण्डालः जायते, सर्ववर्णैः तिरस्कृतः। वैश्यस्त्री, शूद्रेण न संयुक्ता, पुत्रं जनयति। विपरीतक्रमे जाताः अपवित्राः, नियमितक्रमे जाताः पवित्राः। कर्मणां विपर्यये, पूर्ववत् उच्चात् निम्नं समता भवति। यज्ञदानसमये अपि, श्रौतवैतानिककर्मणि वैदिकाग्निः स्थापनीयः। प्रातःकाले दन्तधावनं कृत्वा सन्ध्योपासनं कुर्यात्। वेदार्थं विविधशास्त्राणि च अध्ययनं कुर्यात्। स्नानेन देवपितृपूजनं तृप्तिं च साधयेत्। जपहोमसिद्ध्यर्थं आध्यात्मिकज्ञानं पठेत्। महायज्ञाः प्राणिनां, पितृणां, देवतानां, ऋषीणां, मानवानां च। श्वानचण्डालपक्षिभ्यः भूमौ खाद्यं निक्षिपेत्। नित्यं वेदाध्ययनं कुर्यात्, स्वस्यैव भोजनं न पाचयेत्। अतिथिसेवकान् तृप्त्वा, शेषं पतिपत्न्यौ भुञ्ज्याताम्। भोजनं मध्यमं, सुपाकं, हितं, प्रथमं बालादिभ्यः दातव्यम्। द्विजः अग्निस्पृष्टं शुद्धं च भोजनं यथाविधि निर्मातव्यम्। अतिथिः सायं सन्द्यायामपि न प्रत्याहर्तव्यः; असंशयं सत्कारः कर्तव्यः। यः आगच्छति, तं सर्वं भुञ्जयेत्; विद्वद्ब्राह्मणाय महागवां दातव्यम्। प्रियः, विवाहार्थः, यजमानः च—एते अपि सत्कृत्याः। एते गृहस्थेन ब्रह्मलोकप्राप्तये पूजनीयाः। वाचः, हस्तपादयोः च चञ्चलता, अति-भोजनं च वर्जयेत्। शेषं दिनं योग्यैः प्रियैः बन्धुभिः सह यापयेत्। भक्तैः सेवकैः सह स्वहितं विचारयेत्। वृद्धाः, पीडिताः, भारवाहिनः च—मार्गः तेषां दातव्यः। एवं याज्ञवल्क्येन प्रतिपादिताः गृहस्थधर्माः, मिश्रवर्णानां नियमाः च, श्रीगुरुडमहापुराणे आचारकाण्डे श्रद्धया वर्णिताः।