गरुडपुराणम्

एकदा धर्मनिष्ठाः महर्षयः याज्ञवल्क्यं पृष्टवन्तः, जातिधर्मानां स्वरूपं तत्त्वेन ज्ञातुम् इच्छन्तः। तदा याज्ञवल्क्यः प्राह—"यो जनः सāvित्र्याः मन्त्रं नष्टं कृतवान्, स वै बहिष्कृतो भवति, यावद् व्रात्यस्तोमं न समाचरेत्। अतः ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याश्च द्विजाः स्मृताः। द्विजातीनां तु वेद एव परं श्रेयः साधनं; वेदाध्ययनमेव तेषां परमं कल्याणायोपायः। यः प्रतिदिनं ऋचः पठति, स पितॄन् मधुना घृतैश्च तर्पयति। प्रतिदिनं घृतामृतैः पितॄन् देवान् च तर्पयेत्। यः प्रतिदिनं इतिहासान् शास्त्राणि च शक्त्या पठति, तस्य पितरः तुष्टाः सन्तः सर्वान् कामान् शुभफलान् ददति। द्विजः भूमिं ददाति, तपः आचरति, वेदं वा पठति, स तेषां फलं लभते। यदि तस्य पुत्राभावः स्यात्, तर्हि भार्यया वह्निना वा ब्रह्मलोकं गच्छति, पुनर्जन्म न प्राप्नोति। एवं जातिधर्मानां विवेचनं समाप्तम्। अथ गृहस्थधर्मानां निरूपणं शृण्वन्तु व्रतानुष्ठानेषु रताः ऋषयः। ब्रह्मचर्यावस्थां समाप्त्य, गुणवतीं स्त्रीं विवाहयेत्। सा स्त्री आरोग्ययुक्ता, भ्रातृवन्त्या, न च पितृमातृकुले जात्या भवेत्। दशपुरुषप्रसिद्धे कुलोत्पन्ना, विद्वत्सम्पन्ना च सा स्यात्। द्विजातीनां शूद्रकन्यायाः विवाहे यत् उक्तं, तत्र क्रमशः त्रयः, द्वौ, एकः इति वर्णानुसारं नियमान्। ब्राह्मविवाहः तु—आमन्त्र्य, यथाशक्ति भूषयित्वा कन्या दत्तव्या। दैवविवाहे यजमानाय दानम्; आर्षे द्वे गावे प्रतिगृह्य। प्राजापत्ये धर्मसहायाय वराय दानम्। आसुरे वित्तग्रहणेन विवाहः; गान्धर्वे स्वैच्छया संयोगः। एतेषां चतुर्णां विवाहानां ब्राह्मणाय अधिकारः, तथैव गान्धर्वराक्षसयोः अपि। स्ववर्णस्त्रियां पाणिं गृह्णीयात्; क्षत्रियः धनुष्कं गृह्णीयात्। पिता, पितामहः, भ्राता, बान्धवः, माता च—एतेषां अनुदाने, कन्यादानं न कृत्वा, भ्रूणहत्यापापं लभते इह लोके परत्र च। कन्या एकवारं एव दातव्या; अपहृत्य यः गृह्णाति, स चौरदण्डं अर्हति। पुत्राभावे, ज्येष्ठैः अनुमत्य, भ्रातृपतिः पुत्रं जनयेत्; गर्भधारणपर्यन्तमेव, अन्यथा पतितौ भवतः। या स्त्री अधिकारविहीना, दूषिता, केवलं पिण्डोदकभोजिनी—तान् सोमः शुद्धिं दत्तवान्, गन्धर्वः मधुरवाणीं दत्तवान्। परस्त्रीगमनात् लोके अशौचं, गर्भे परित्यागः जायते। या स्त्री सुरापानं, रोगिता, वैरिणी, वन्ध्या, गर्भघातिनी, अमधुरा भाषिणी—एताः त्याज्याः। यत्र पतिपत्नीमध्ये कलहाभावः, तत्र धर्मार्थकामाः प्रवर्धन्ते। तत्रैव कीर्तिं लभते, उमया सह मोदते। स्त्रियः पत्युः वचने स्थित्वा आचरन्तु; एषा स्त्रीणां परमा धर्मता। ब्रह्मचारी उत्सवान् आदौ एव वर्जयेत्। पुत्रं जनयेत्, स शुभलक्षणयुक्तः, निरामयः च स्यात्। स्वपत्नीपरायणः सदा स्त्रीणां रक्षां करोतु। स्त्रियः बान्धवैः भूषणवस्त्रभोजनैः पूजनीयाः। श्वशुरश्वश्वश्रूणां पादयोः सदा प्रणिपातः कार्यः। या स्त्री पत्युः प्रेषिता, सा हास्यं परगृहप्रवेशं च वर्जयेत्। एवं याज्ञवल्क्येन जातिधर्माः गृहस्थधर्माश्च संक्षेपेण प्रतिपादिताः, यथा श्रीगुरुडमहापुराणे प्रतिपन्नम्।