गरुडपुराणम्

धर्मोपदेशस्य पदं प्राप्य स धर्मवित् परं पदं समासादयामास। यः कश्चन विष्णोर्ध्यानमुपस्मरति, स नूनं परमां गतिं लभते। एवं श्रीगर्वडमाहापुराणस्य पूर्वखण्डस्य आचारकाण्डे द्वानवतितमं द्वितीयं च अध्यायः, "विष्णुध्यानवर्णनं" नाम, समाप्तोऽभूत्। अनन्तरं, पार्षदाः हरिं प्रार्थयन्तः पप्रच्छुः— "हे हरि, याज्ञवल्क्येन पूर्वं कथं धर्मः उपदिष्टः?" तदा हरिः प्रत्युवाच— "ऋषयः सर्ववर्णानां कर्तव्येषु पृच्छन्तः तं याज्ञवल्क्यं जग्मुः।" याज्ञवल्क्यः अवदत्— "पुराणैः तर्केण मीमांसया च धर्मशास्त्राङ्गैः च समन्वितं धर्मं विवृणोमि। वेदाः चतुर्दश धर्मस्य विज्ञानस्य च मूलानि। वसिष्ठः, दक्षः, संवर्तः, शातातपः, पराशरः, गौतमः, शङ्खलिखितः, हरितः, अत्रिः, अहं च— एते धर्मग्रन्थकर्तारः। देशकालौ साधनं श्रद्धा च, दानस्य विधानम्। यज्ञाः, दमः, अहिंसा, दानं, स्वाध्यायस्य आचरणं— एते चत्वारः धर्मविदां पराशरविज्ञानस्य च कर्तव्याः। वर्णाः ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रश्च; तेषु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः द्विजातयः। गर्भाधानकाले, जातेरपि पूर्वं, गर्भस्य च समावेशे संस्कारः क्रियते। एकादशे दिने जातस्य, चतुर्थे मासे बालकः बहिर्गच्छति। एवं बीजयोनि-सम्भवात् पापं प्रशम्यते।" एवं श्रीगर्वडमाहापुराणस्य पूर्वखण्डस्य आचारकाण्डे त्र्युत्तरणवतितमं तृतीयं च अध्यायः, "याज्ञवल्क्योपदिष्टवर्णधर्मवर्णनं" नाम, समाप्तः। अथ ब्राह्मणस्य उपनयनं गर्भाष्टमे वर्षे वा जन्माष्टमे वर्षे वा कर्तव्यमिति निर्दिष्टम्। उपनयने कृतं शिष्यं आचार्यः महाव्याहृतिभ्यः आरभ्य पाठयेत्। दिवा सायं च, यज्ञोपवीतं वामस्कन्धे स्थाप्य, प्राचीं दिशं मुखं कृत्वा, शौचात् उत्तिष्ठ्य, पांशुना जलं गृहित्वा शुद्धिं कुर्यात्। सम्यक् पूर्वाभिमुखः, जानुनी संहित्य शुचौ स्थले उपविशेत्। कनिष्ठाङ्गुल्यग्रेण, अनामिकाग्रेण, अङ्गुष्ठाग्रेण वा स्पृशन्, त्रीः प्राश्य जलं, द्वौ मुखं प्रक्षालयेत्, शरीरच्छिद्राणि जलस्पर्शेन शुद्धयेत्। हृदयकण्ठतालुनाभीनि जातिव्यवस्थया स्पृशेत्। स्नानं कृत्वा, आपोदेवताभ्यः शुद्ध्यात्मनिग्रहमन्त्रांश्च जपेत्। व्याहृतिसहितां गायत्रीं नमस्कृत्य पठेत्। प्राणायामं कृत्वा आत्मनं प्रक्षालयेत्, तिस्रः ऋचः देवतायै पठेत्। एवं स प्रातःकाले सन्ध्यां तिष्ठेत्, सूर्यदर्शनात् पूर्वम्। ततः वरिष्ठान् सविनयं नमेत्, "अहम् अमुकः" इति ब्रूयात्। आहूतो यथाश्रुतं सर्वं निवेदयेत्। दण्डाजिनयज्ञोपवीतकमण्डलून् धारयेत्। आदौ मध्ये च अन्ते च छन्दसां पालनं कुर्यात्। अग्निहोत्रं कृत्वा, विनयेन, आचार्यस्य अनुमत्यैव खादेत्। ब्रह्मचर्ये स्थितः, एकं नैव भुञ्जीत, आपत्काले एव। मधुमांसपाकादिकं वर्जयेत्। उपनयनानन्तरं आचार्यः यज्ञोपवीतं ददाति, तेन स नाम्ना कथ्यते। पूर्ववत् एतान् पूजयेत्, तेषु माता सर्वाधिक्या वन्दनीया। केचित् उपनयनसमये, केचित् षोडशे वर्षे केशच्छेदे विधिं मन्यन्ते। ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां उपनयनस्य विधिकालो भिन्नः।