गरुडपुराणम्

ततः महातपस्वी मार्कण्डेयः कौञ्चुकं प्रति सम्बोधितवान्। तस्य अध्यायस्य, 'कर्मज्ञान' इति नाम्ना, आचारकाण्डे महापुराणस्य श्रीमद्गरुडस्य प्रथमभागे अष्टाशीतितमः अध्यायः समाप्तः। पुनः पृष्टः स मार्कण्डेयः कौञ्चुकीं प्रति वदति स्म। एकदा स ऋषिः कन्यां इच्छन् पृथिवीं विचरन् घोरमन्यायं प्राप्तः, मनसा अत्यन्तं व्याकुलः अभवत्। चिन्तयन्, 'किं करिष्यामि? कुत्र गच्छेयम्? कथं पत्नीं प्राप्स्यामि?' इति, तस्य महात्मनः मनसि संकल्पः उत्पन्नः। ततः, एकाग्रचित्तः स कठोरं तपः शतं दिव्यवर्षाणि कृतवान्, द्रढव्रतः परमात्मानं संतुष्ट्यर्थं। ततः ब्रह्मा, लोकपितामहः, तस्य पुरतः प्रादुरभवत्। स ब्रह्माणं, विश्वनायकं, नमस्कृत्य संबोधितवान्। ब्रह्मा उवाच — 'त्वं प्रजापतिः भविष्यसि; प्रजाः सृजितुम् अर्हसि। कृतकार्यः सन्, सिद्धिं प्राप्स्यसि। इच्छन्, पितृयज्ञं कुरु; यदि पत्नीपुत्रेण तुष्टः, तर्हि पितरः तव तान् न दास्युः किम्?' एवं ब्रह्मा-अव्यक्तजन्मा विषये ऋषेः वचनानि श्रुत्वा, स ब्राह्मणः पितृभ्यः स्तोत्रैः श्रद्धया स्तुतिं कृतवान्। स श्रद्धया पितृभ्यः नमस्कृत्य, ये अधिष्ठातृदेवेषु निवसन्ति, तान् प्रणमति। ये दिवि महर्षिभिः तुष्टाः, तान् नमति। ये दिवि सिद्धैः संतुष्टाः, तान् नमति। ये दिवि देवैः पूज्यन्ते, तान् श्रद्धया नमति। ये पृथिव्यां मानवैः नित्यं पूज्यन्ते, तान् नमति। ये पृथिव्यां ब्राह्मणैः नित्यं पूज्यन्ते, तान् नमति। ये वनवासिभिः तुष्टाः, तान् नमति। ये ब्राह्मणैः दीर्घव्रतैः धर्मनिष्ठैः पूज्यन्ते, तान् नमति। ये क्षत्रियैः श्राद्धैः तुष्टाः, तान् नमति। ये पृथिव्यां वैश्यैः पूज्यन्ते, तान् नमति। ये शूद्रैः अपि श्रद्धया श्राद्धैः पूज्यन्ते, तान् नमति। ये श्राद्धकाले पाताले महादसुरैः तुष्टाः, तान् नमति। ये रसातले श्राद्धैः पूज्यन्ते, तान् नमति। ये नागैः श्राद्धैः नित्यं तुष्टाः, तान् नमति। ये देवलोके वा पृथिव्यां वा प्रत्यक्षं निवसन्ति, तान् नमति। ये परमार्थरूपाः दिव्ययानैः निराकाराः, तान् नमति। ये दिवि देहवन्तः स्वधा-भुक् कामफलनिष्ठाः, तान् नमति। सर्वे ते पितरः, इच्छुकानां कामान् दातुं समर्थाः, अत्र तुष्टाः सन्तु। ये सोमकिरणेषु, सूर्यमण्डले, दिव्यरथेषु नित्यं निवसन्ति। ये हव्यकव्यम् अग्नौ दत्तं, ब्राह्मणशरीरे न्यस्तं, तेन तुष्टिम् यान्ति। ये शस्त्रच्छिन्नमांसैः, इच्छितपेयैः, कृष्णतिलैः, रम्यैः दिव्यनैवेद्यैः तुष्टाः, तान् नमति। सर्वे विविधाः नैवेद्याः, यानि यानि काम्यानि, तेषां पूजितानां पितृणां तुष्ट्यर्थम्। ये प्रतिदिनं पूजां गृह्णन्ति, मासान्ते पूजनीयाः, भूमौ ईटिषु निवसन्ति। ये ब्राह्मणेषु पूज्यन्ते, पद्मचन्द्रसदृशप्रभाः, क्षत्रियेषु अग्निसूर्यसदृशदीप्तयः, तान् नमति। पुष्पगन्धधूपजलान्नादिभिः अर्पणैः सर्वे तत्र तुष्टाः सन्तु। ये तुष्ट्यर्थं देवेषु प्रथमं दत्तं, शुभानि दत्तानि अङ्गीकुर्वन्ति, तान् नमति। एवं मार्कण्डेयः पितृभ्यः श्रद्धया स्तुतिं कृत्वा, कौञ्चुकाय महात्म्यं कथयति स्म।