गरुडपुराणम्

एवं बुद्धिमन्तः स्वं शुद्धिं कुर्वन्ति, बन्धनात् च रक्षां यथावत् उपयुञ्जते। तदा ऋचिः पितृभ्यः अपृच्छत् – “कथं भोः, भवन्तः मां कर्मपथे प्रवर्तयन्ति?” पितरः प्रत्युवाचुः – “नूनं कर्म ज्ञानस्य प्राप्तये कारणं; न संशयः। सत्पुरुषैः विहितस्य कर्मणः त्यागेन दोषः न कृतः। भवानी अपि उत्तमं मन्यते – ‘स्वं शुद्धिं करवानि।’ अज्ञानं अपि विषवत् कदाचित् लोकानां हिताय भवति। अतः वत्स, पत्न्याः प्राप्तये यथायोग्यं यत्नं कुरु।” ऋचिः पुनः अवदत् – “अहं वृद्धः, कः मे कन्यां दास्यति?” पितरः अवोचत् – “सर्वेषां वयमपि, तवापि, पतनं भविष्यति।” एवं उक्त्वा, तस्य पिता ऋषिं निरीक्ष्य, महर्षिः मार्कण्डेयः क्रौञ्चुकं सम्बोधयामास। एवं ‘कर्मज्ञानविज्ञान’ नाम अष्टाशीतितमं अध्यायः आचारकाण्डे, श्रीमद्गरुडमहापुराणस्य प्रथमभागे, समाप्तः। ततः प्रश्नान्तरं कृत्वा, मार्कण्डेयः पुनः क्रौञ्चुकिं अभाषत्। ऋषिः कन्यां इच्छन्, पृथिव्यां विचरन्, गम्भीरशोकं प्राप्तः, मनसा अत्यन्तं व्याकुलः अभवत्। “किं करिष्यामि? कुत्र गच्छेयम्? कथं पत्नीं प्राप्नुयाम्?” इति चिन्तयन्, तस्य महात्मनः मनसि निश्चयः उत्पन्नः। ततः, एकाग्रचित्तः, शतं दिव्यवर्षाणि, कठिनं तपः कृत्वा, परमात्मानं संतुष्ट्यर्थं, दृढव्रतम् आस्थाय, उपवासं अकरोत्। तदा ब्रह्मा, लोकपितामहः, तस्य पुरतः प्रादुरभवत्। स ऋषिः ब्रह्माणं जगद्गुरुं प्रणम्य, उवाच – “त्वं प्रजापतिः भविष्यसि; प्रजाः सृजितुम् अर्हसि। कर्तव्यं कृत्वा, सिद्धिं प्राप्स्यसि। एतदर्थं, पितृयज्ञं कुरु; यदि पत्न्या पुत्रैः च तुष्टः भवसि, पितरः तव इच्छितं न दास्यन्ति किम्?” एवं ब्रह्मणः अनाद्यजस्य वचनं श्रुत्वा, ब्राह्मणः पितृभ्यः स्तोत्रैः, श्रद्धया, नमस्कृत्य, स्तुतिं अकरोत्। “पितृभ्यः नमः, ये अधिष्ठातृदेवेषु वसन्ति। स्वर्गस्थेभ्यः पितृभ्यः नमः, ये महर्षिभिः तृप्ताः। सिद्धैः तृप्तेभ्यः स्वर्गस्थेभ्यः पितृभ्यः नमः। दिव्यैः पूजितेभ्यः पितृभ्यः श्रद्धया नमः। भूमौ मर्त्यैः नित्यं पूजितेभ्यः पितृभ्यः नमः। भूमौ ब्राह्मणैः नित्यं पूजितेभ्यः पितृभ्यः नमः। वनवासिभिः तृप्तेभ्यः पितृभ्यः नमः। ब्रह्मचर्यधृतैः धर्मनिष्ठैः ब्राह्मणैः पूजितेभ्यः पितृभ्यः नमः। क्षत्रियैः श्राद्धैः तृप्तेभ्यः पितृभ्यः नमः। वैश्यैः भूमौ नित्यं पूजितेभ्यः पितृभ्यः नमः। शूद्रैः अपि श्रद्धया श्राद्धैः पूजितेभ्यः पितृभ्यः नमः। अधस्तात् श्राद्धकाले महादैत्यैः तृप्तेभ्यः पितृभ्यः नमः। रसातले श्राद्धैः पूजितेभ्यः पितृभ्यः नमः। नागैः श्राद्धैः नित्यं तृप्तेभ्यः पितृभ्यः नमः। देवलोकस्थेभ्यः वा भूमौ स्थितेभ्यः पितृभ्यः नमः। दिव्ययानस्थेभ्यः निराकाररूपेभ्यः परमसतत्त्वेभ्यः पितृभ्यः नमः।” एवं पितृभ्यः श्रद्धया नमस्कृत्य, ऋषिः तेषां प्रसादाय यत्नं अकरोत्।