गरुडपुराणम्

श्रीगुरुडमहापुराणस्य पूर्वखण्डे आचारखण्डे मन्वन्तरवर्णनाख्ये सप्ताशीतितमोध्याये कथा प्रवहति। धर्मनिवासस्येन्द्रस्य तत्र तारेति नाम वैरी विद्यते, हे भगवन्। अथ रौच्यमानस्य त्रयोदशमन्मोः पुत्राणाम् नामानि मम शृणु। सूनित्रः क्षेत्रवृत्तिः सुनयः धर्मपः दृढश्च। निर्मोहः तत्त्वदर्शकश्च—एते सप्तर्षयः कीर्तिमन्तः सन्ति। तत्र त्रयस्त्रिंशद्देवादिविभागाः सन्ति—एवमेते तत्र देवगणाः। तं तु माधवः मयूररूपं धारयित्वा हनिष्यति। भौत्यमन्वन्तरे उरुः, गभीरः, धृष्टः, तरस्वी, ग्रहः, तेजस्वी, दुर्लभश्च—एते मनोः पुत्राः। अग्नीध्रः, अग्निबाहुः, मागधः, शुचिश्च। चाक्षुषः, कर्मनिष्ठाः, शुद्धाः, पापरहिताश्च। शुचिन्द्रः महादैत्यः शत्रुनाशकः साक्षात् हरिरेव। तदा पुराणानि प्रणीतानि, अष्टादश विद्यासु शाखाश्च। तत्र पुराणं, धर्मशास्त्रं, आयुर्वेदः, अर्थशास्त्रं च। एवं श्रीगुरुडमहापुराणे पूर्वखण्डस्य आचारखण्डे सप्ताशीतितमोध्यायः ‘मनुवंशवर्णन’ इत्याख्यः समाप्तः। हरिः ब्रह्मादिभ्यः, हराय च मन्वन्तराणि प्रोवाच। ततो मार्कण्डेय उवाच—सः निर्भयः, अनन्तमायया युक्तः, पृथिव्यां विचरन् आसीत्। अग्निहीनः, स्थिरवासरहितः, एकाहारवृत्तिः, आश्रमरहितश्च सः। तत्र पितरः ऊचुः—स्वर्गमोक्षौ त्वयि आधृत्य स्थितौ, वयं क्षणमपि न विमुच्य स्वबन्धने पतामः। गृहस्थ एव सर्वेभ्यो देवताभ्यः पितृभ्यश्च यथायोग्यम् मानं ददाति। ‘स्वाहा’ इति देवता तर्प्यन्ते, ‘स्वधा’ इति पितरश्च। जीवः देवऋषिपितृऋणैः स्वकृतऋणैश्च बध्यते। पुत्रोत्पत्तिं विना, देवपितृतर्पणं विना, सन्तानं विना च, बन्धनं निवार्यते न। दुःखेन, ज्ञानतः, अन्यायेन वा जातः पुत्रः तव एव भवति। कामात् वा पापबुद्ध्या वा भार्याग्रहणं निषिद्धम्। अकृत्ये प्रवृत्तः स्वयमेव संशयं जनयति। निःस्वः सदा आत्मनं शुद्धयति। अनन्तजन्मकृतकर्ममलेन चिह्नितः, यथा मुनिभिः उक्तम्। पितर ऊचुः—एष पन्था न ते, न च साधनं यया त्वं वर्तसे। पञ्चमहायज्ञैः, तपसा, दानैश्च अशुभं निवार्यते। युक्तकर्मणः बन्धनं न जायते। पूर्वकर्माणि भोगेन शनैः शनैः क्षीयन्ते। एवं ज्ञानी स्वात्मानं शुद्धयन्ति, बन्धनात् रक्षन्ति च। ऋचिः उवाच—कथं भोः, यूयं मां कर्मपथे नियोजयथ? पितर ऊचुः—न संशयः, कर्मैव ज्ञानस्य कारणम्। विहितकर्मत्यागात् दोषः साधुभिः न क्रियते। भवानी मन्यते—‘शुद्ध्यामि’ इति श्रेयः। अज्ञानमपि विषवत् कदाचित् जनानां हिताय भवति। तस्मात् पुत्र, यथाविधि भार्यालाभाय यतस्व। अधुना वयोवृद्धोऽस्मि—कः कन्यां दास्यति? अस्माकं तव च पतनं भविष्यति। एवं उक्त्वा, तस्य पितरः, मुनिं पश्यन्तं, हे मुनिश्रेष्ठ, समापयामासुः।