गरुडपुराणम्

सूतः कथयति—कर्केतनस्य रत्नानि येषाम् अद्भुतगुणाः सन्ति, तानि तु श्लक्ष्णानि, शुद्धानि, रक्तच्छायायुक्तानि, पीतवर्णानि, भारीणि, विविधवर्णानि च दृश्यन्ते। तानि सुवर्णपात्रे समाच्छाद्य अग्नौ सन्तप्तानि स्फुरन्ति, दीप्तिमन्तः भूत्वा शोभायमानानि। एतादृशं रत्नं, बहुगुणयुक्तं, शुभालङ्करणार्थं नरैः आनीयते। यानि रत्नानि न धार्यन्ते, तानि विकृतानि, भ्रमितानि, कृष्णानि, मलिनानि, वर्णहीनानि, अशुद्धानि, विकलानि च दृश्यन्ते। यदि कर्केतनरत्नं परीक्ष्य उक्तवर्णरूपसम्पन्नं, सूर्यस्य ताजस्वी दीप्तिम् इव नूतनमणिम् प्रकाशयति, तदा तस्य परीक्षायाः अध्यायः समाप्तः। ततः सूतः पुनः कथयति—रत्नेषु श्रेष्ठानि भीष्मरत्नानि तु वर्णितानि। तानि श्वेतानि, शङ्खपद्मसदृशानि, स्योनाकपुष्पसदृशानि च, महदीप्तियुक्तानि। सुवर्णादिभिः धातुभिः संयुतानि, शुद्धानि अपि, श्रद्धालुभ्यः लाभदायकानि भवन्ति। तानि दृष्ट्वा, वनवासिनः अपि समीपस्थः सन्तः पलायन्ति। धारयतः तु न तृणलता, न वृक्षाः भयम् उपजनयन्ति; भूमिपालाः अपि न तं उपहासयन्ति। पितृयज्ञे समर्पितानि, पितरः बहुवर्षाणि तृप्तिम् यान्ति; जलाग्निशत्रुचौरभयम् अपि तेन नश्यति। यदि कश्चित् श्यामः, कर्पासवर्णः, पीतच्छायायुक्तः, दीप्तिहीनः भवति, तस्य मूल्यं तु विद्वद्भिः देशकालानुसारं निश्चितव्यम्। एवं वैदूर्यरत्नस्य परीक्षायाः अध्यायः समाप्तः। पुनः तीर्थेषु, उत्तमपर्वतेषु, नद्यः, अन्येषु स्थलेषु, उत्तरदेशेषु च, दशार्ण, वागदरा, मेकला, कालगा आदिषु, गुञ्जाबीजवर्णः, अञ्जनवर्णः, मधुवर्णः, मृणालस्तम्भवर्णः च रत्नानि लभ्यन्ते। तानि शङ्ख, पद्म, भ्रमर, सूर्यसदृशविविधरूपाणि, सूत्रेण गृहीतानि, श्रेष्ठानि, शुद्धानि च। काक, शृगाल, वृक, गृध्राद्यैः सह, विकृतरूपैः, मांसरुधिरसिक्तमुखैः च तानि रत्नानि दृश्यन्ते। एवं पुलकस्य परीक्षायाः अध्यायः समाप्तः। तत्र, अग्निरूपं धृत्वा, दानवः इच्छानुसारं आचरति। तत्र, इन्द्रगोपकीटकैः भूषितम्, शुकचञ्चुवर्णयुक्तम्, सुपुष्टमणिसदृशरूपम् रत्नम् अस्ति। तस्य मध्ये चन्द्रवर्णः, अतीव शुद्धवर्णः, तस्य तु परतन्त्रं नीलमणिसदृशम् भवेत्। एवं रक्तमणीनां परीक्षायाः अध्यायः समाप्तः। कावेरी, विन्ध्य, यवन, चीन, नेपालदेशेषु, तैलाख्यं रत्नम् उत्पद्यते, यः शुद्धः आकाशसदृशः। सः अन्यरत्नैः तुल्यः न भवति, किन्तु पापनाशकः। एवं स्फटिकरत्नस्य परीक्षायाः अध्यायः समाप्तः। केरलेषु, अन्येषु प्रदेशेषु, तस्य अन्त्रशेषम्, बलयुक्तम्, ग्रहित्वा, श्रेष्ठं तु शशरक्तवर्णम्, गुञ्जा वा जाबापुष्पवर्णम् निर्दिष्टम्। अन्यत्र उत्पन्नं तु श्रेष्ठं न गण्यते; तस्य मूल्यं विशेषकौशलानुसारं भवति। तद् रत्नं लोके धनधान्यप्रदं, विषपीडाभयहरम्; एषा स्फटिकमणिकोरलरत्नज्ञानम्, हे शौनक। एवं प्रवालरत्नस्य परीक्षायाः अध्यायः समाप्तः। सूतः पुनः उवाच—सर्वाणि पुण्यतीर्थानि वक्ष्यामि; तेषु गङ्गातीर्थानि सर्वोत्तमानि। गङ्गाद्वारे, प्रयागे, गङ्गासागरसंयोगे च, तत्र सेवा, पिण्डदानं कृत्वा, पुरुषः कामसिद्धिं, पापनाशं च प्राप्नोति। कुरुक्षेत्रं तु उत्तमं तीर्थम्, दानादिकर्मणा भोगमोक्षप्रदं। द्वारका नगरी च शोभनापि, भोगमोक्षदायिनी। केदारः सर्वपापनाशकः; शम्भलग्रामः श्रेष्ठः। श्वेतद्वीपः, मायानगरी, नैमिशः, पुष्करः च परमं तीर्थम्।